# Kengeş Meclisi Nedir? Karakoyunlu ve Akkoyunlu&#8217;da Danışma Geleneği

> Bu, [Kengeş Meclisi Nedir? Karakoyunlu ve Akkoyunlu&#8217;da Danışma Geleneği](https://antlasmalar.com/kenges/) sayfasının sade metin sürümüdür. Kaynak gösterirken lütfen asıl adresi kullanın: https://antlasmalar.com/kenges/

Kengeş meclisi, 14. ve 15. yüzyıllar arasında Timurlu, Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletlerinde hükümdarın ailesi, boy beyleri ve kumandanlarıyla devlet işlerini görüştüğü bir danışma meclisidir.

Meclis belirli bir **takvime bağlı değildi**. Savaş, barış, veliaht tayini ya da ani bir tehlike gibi durumlarda hükümdarın çağrısıyla toplanır, bazen sefer sırasında ordugâhta kurulurdu.

## Kengeş Ne Anlama Gelir?

Kelime “*danışmak, görüşmek, birlikte tedbir almak*” anlamlarını taşır. 11. yüzyılda Kâşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugāti’t-Türk’te kengeşi işleri danışarak ve plan yaparak yürütmek diye açıkladı.

Farsça yazılan Timurlu ve Türkmen kroniklerinde kelime 2 biçimde geçer. [Ebû Bekr-i Tihrânî](https://antlasmalar.com/tahrani-kimdir/)‘nin Kitâb-ı Diyarbekriyye’si Türkçe “kengeş” kelimesini olduğu gibi kullanır. Şerefeddin Ali Yezdî’nin Zafernâme’si ise aynı toplantıları çoğunlukla Arapça kökenli “meşveret” kelimesiyle anar.

## Eski Türk Meclis Geleneğindeki Yeri

İslâm öncesi Türk devletlerinde devlet meclisleri toy, kengeş, ternek ve kurultay gibi adlarla anılırdı; bu toplantıların genel adı toy idi [1]. Asya Hunlarında Mete (Mo-tun) döneminde (MÖ 209-174) yılın 1. ve 5. aylarında ve sonbaharda olmak üzere yılda 3 meclis toplanırdı. Sağ ve sol kanat başbuğlarının bu toplantılara katılması zorunluydu ve gelmeyen bey devlete karşı gelmiş sayılırdı. Bizans elçilik heyetiyle Attila’nın sarayına giden Priskos, Hun hükümdarının yanında Bizans tekliflerini görüşen seçkinlerden oluşan bir meclis gördüğünü yazdı.

Orhun bölgesinde ilkbahar, yaz ve sonbaharda yapılan büyük toplantılar toy, düğün-dernek ya da kengeş adlarını taşıyordu [2]. Oğuz destan geleneğinde de Bayındır Han’ın yılda bir kez ulu toy verdiği anlatılır. Peçeneklerde Bizans kaynaklarının “komenton” diye andığı danışma toplantıları vardı.

### Kengeş ile Kurultay Aynı Meclis miydi?

Bu konuda 2 farklı yaklaşım bulunur. Eski Türk dönemini inceleyen çalışmalar kengeşi toy ve kurultayla aynı geniş meclisin farklı adlarından biri olarak görür; bu görüşte kengeş, mevsimlik büyük toplantıları da kapsar.

15. yüzyıl kroniklerine dayanan çalışmalar ise kengeşi daha dar ve sürekli toplanabilen bir kurul olarak ele alır [3]. Bu yaklaşımda kurultay, han seçimi gibi bütün hanedanı ve boyları ilgilendiren olağanüstü bir toplantıdır. Kengeş ise hükümdarın yakın çevresinden birkaç kişiyle de kurulabilen, gündemi çoğunlukla askerî olan bir danışma toplantısıdır. Timur’un ölümünden sonra kaynakların aynı günlerde hem bir kengeşten hem de bir kurultaydan ayrı ayrı söz etmesi bu ayrımı destekler.

## Timur ve Kengeş

Timur’un adına derlenen Tüzükât-ı Timur, devlet işlerinin 3 esasa dayandığını söyler: danışma, sabır ve sağlam iş. Eserde Timur, devletin işlerini kengeşe bağladığını ve danışmadan hiçbir işe girişmediğini anlatır.

Kengeş Timur’u her zaman bağlamadı. Karşı Kalesi önünde toplanan mecliste emîrler kalenin kuşatılıp hücumla alınmasını önerdi. Timur bu yolu tehlikeli buldu; Horasan’a gidiyormuş gibi yapıp garnizonu gevşettikten sonra geri döndü ve kaleyi gece baskınıyla aldı.

1398’deki Hindistan seferinden önce Timur, emîrlerini ve oğullarını kengeşe çağırdı [4]. Pîr Muhammed Cihangir, Hindistan’ın altınının bütün dünyanın fethine yeteceğini söyledi. Muhammed Sultan seferi mümkün buldu, fakat yoldaki ırmakları, sık ormanları, zırhlı süvarileri ve savaş fillerini birer engel olarak saydı. Sultan Hüseyin Hindistan’ın alınmasıyla 7 iklimin 4’üne hâkim olunacağını söyledi; Şâhruh da eski hükümdarların Hindistan’a hükmettiğini hatırlatarak seferi destekledi. Ordu kumandanları ise Hindistan’a yerleşmenin soylarını sona erdireceğini ve torunlarının Hintçe konuşacağını ileri sürerek karşı çıktı. Timur kararından dönmedi ve sefere çıktı. Yıldırım Bayezid’e karşı savaş kararı da emîrlerin görüşü alınarak verildi.

### Çağrıya Uymayanlar Nasıl Cezalandırılırdı?

Timurlu düzeninde kengeş ya da kurultay çağrısına uymamak itaatsizlik sayılırdı. Zinde Haşm çağrıya gelmedi, sonradan itaat etti ve affedildi. Herat’taki Kert hükümdarı Melik Gıyâseddin 1380-1381’de çağrıyı reddetti; Timur bunun üzerine Herat’ı kuşatarak 1381’de aldı [5].

Timur Şubat 1405’te Otrar’da öldüğünde ordu Çin seferi için yoldaydı. Hatunlar, mirzalar ve beyler Otrar’da bir araya gelerek Timur’un vasiyetinin yerine getirilmesine karar verdi [6]. Ayrı bir kengeşte de Moğollar üzerine yürünmesi kararlaştırıldı.

## Karakoyunlu Devletinde Kengeş

Karakoyunlu hükümdarları savaş kararını genellikle kengeşte aldı. Kara Yusuf, 1406’da Timurlu Ebû Bekir Mirza ile karşılaşmadan önce emîrlerinin savaş isteğini mecliste dinledi ve savaşa karar verdi. 1410’da Celâyirli Sultan Ahmed’e karşı yürümeden önce de meşveret yaptı. Şâhruh’un ordusu yaklaştığında Kara Yusuf beyleri topladı ve onlarla birlikte Şâhruh’la yazışma yoluna gidilmesine karar verdi [7].

Veraset meselesi de kengeşte görüşüldü. İsfend Mirza, 1444’te Huveyze’de Müşa’şa’ları yendikten sonra Bağdat’a döndü ve ağır hastalandı. Yerine kimin geçeceğini emîrleriyle görüştü, fakat bir sonuca varılamadı. İsfend’in ölümünden sonra emîrler yeniden toplandı ve oğlu Fulad’ı hükümdar seçti.

Hükümdardan meclis çoğunluğunun görüşüne uyması beklenirdi, ancak bu her zaman olmadı [8]. Cihan Şah, 1467’deki Akkoyunlu seferinde emîrleri ve kumandanlarıyla kengeş topladı. Meclis kışı Azerbaycan’da geçirip sefere ilkbaharda devam etmeyi kararlaştırdı, fakat Cihan Şah bu karara uymadı.

## Akkoyunlu Devletinde Kengeş

Akkoyunlular kengeş usulünü Timurlulardan aldı. Meclise hükümdar, kardeşleri, oğulları, eşleri, boy beyleri ve kumandanlar katılırdı.

Kara Yülük Osman Bey’in 1435’te ölümünden sonra oğlu Ali Bey, Tercan yakınlarında kardeşleri Muhammed, Mahmud ve oğlu Cihangir’le bir kengeş topladı. Bu mecliste Ali Bey’in başa geçmesi kabul edildi, fakat Hamza, Yakub ve Cafer gibi kardeşlerle boyların temsilcileri katılmadığı için kararın ağırlığı az kaldı.

İkinci meclis, Şâhruh’un oğlu Muhammed Cûkî’nin karargâh kurduğu Erzurum’da toplandı [9]. Ali Bey, Şeyh Hasan, Yakub, Cafer ve Nur Ali’nin katıldığı bu kengeşte Muhammed Cûkî, Ali Bey’i Akkoyunluların başı olarak tanıdı ve Yakub’a Erzincan’ı verdi. Muhammed Cûkî aynı sırada Kara Yülük’ün kızıyla evlendi.

### Savaş Kengeşleri

Akkoyunlu kengeşleri, [Uzun Hasan](https://antlasmalar.com/uzun-hasan-kimdir/)‘ın önerilerini birçok kez reddetti. Cihan Şah, Mahmud Bey’in elindeki Erzincan’a saldırdığında Uzun Hasan, Mahmud’a yardım edilmesini istedi; meclis bu görüşü kabul etmedi ve Erzincan [Akkoyunluların](https://antlasmalar.com/akkoyunlular/) elinden çıktı. Cihan Şah’ın 30.000 kişilik bir kuvvet göndermesinden sonra Cihangir Mirza’nın topladığı kengeş de Uzun Hasan’ın görüşüne karşı karar verdi.

Urfa önünde yalnızca kumandanlardan oluşan bir kengeş toplandı. Uzun Hasan şehre kaleden girilmesini önerdi; meclis, içeride yaklaşık 1.200 düşman askeri bulunduğunu, kendi kuvvetlerinin ise 300’ü bulmadığını söyleyerek öneriyi reddetti [10]. Uzun Hasan meclisin kararına rağmen kendi planını uyguladı. Karakoyunlu kumandanı Rüstem Tarhan güçlü bir mevzi tuttuğunda toplanan kengeş de beklemeyi önerdi ve Uzun Hasan bu öneriyi de kabul etmedi.

### Hatunlar Kengeşe Başkanlık Eder miydi?

Akkoyunlu kaynakları, hatunların da kengeş toplayabildiğini gösterir. Uzun Hasan’ın eşi [Selçukşah Begüm](https://antlasmalar.com/selcuksah-begum/), oğlu [Sultan Halil](https://antlasmalar.com/sultan-halil/)‘in tutumunu görüşmek üzere bir kengeşe başkanlık etti. [Yâkub Bey](https://antlasmalar.com/sultan-yakub/) döneminde Halil’in dul eşinin evliliği üzerine çağırdığı aile meclisi de bu türden bir toplantıydı. Bu meclislerde alınan kararlar uygulamada bağlayıcı olmadı ve son söz hükümdarda kaldı.

## Günümüzde Kengeş Adı

Kelime Kazakça ve Kırgızcada “keñes / keñeş” biçiminde “danışma, öğüt ve meclis” anlamlarıyla yaşar. Kazakçada Sovyetler Birliği “Keñes Odağı” adıyla anıldı. Kırgızistan’ın parlamentosu “Yüksek Kengeş” anlamına gelen Jogorku Keneş adını taşır [11].

*Kaynakça:*

- Salim Koca, “Toy”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 270-272.

- Saadettin Yağmur Gömeç, “Türk Devlet Hayatında Hükümet ve Hükümet Üyeleri”, Black Sea Journal of Public and Social Science, c. 8, sy. 2 (2025), s. 53.

- Kazım Paydaş, “Timurlular ve Ak-Koyunlu, Kara-Koyunlu Türkmenlerinde Kengeş Meclisi”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, c. 3, sy. 6 (2021), s. 261-268.

- Tüzükât-ı Timur, haz. Kutluhan Şakirov ve Adnan Aslan, Kaynak Yayınları, İstanbul 2004, s. 38-39.

- Beatrice Forbes Manz, Timurlenk, çev. Zuhal Bilgin, Kitap Yayınevi, İstanbul 2006, s. 98.

- İsmail Aka, Mirza Şahruh ve Zamanı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1994, s. 34.

- Faruk Sümer, Kara Koyunlular (Başlangıçtan Cihan-Şah’a Kadar), c. 1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992, s. 108.

- Ayşe Atıcı Arayancan, Karakoyunlu Hükümdarlarından Cihanşâh ve Dönemi 1438-1467, yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2010, s. 263.

- John E. Woods, The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire, Bibliotheca Islamica, Minneapolis-Chicago 1976, p. 72.

- Ebû Bekr-i Tihrânî, Kitâb-ı Diyarbekriyye, çev. Mürsel Öztürk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2014, s. 123-124.

- “Jogorku Kenesh of the Kyrgyz Republic”, Parliamentary Assembly of Turkic States (TÜRKPA), https://turk-pa.org/parliament/kg.
