# Osmanlı’da Şehzadelerin Sancak Yönetimi ve Sancağa Çıkma

> Bu, [Osmanlı’da Şehzadelerin Sancak Yönetimi ve Sancağa Çıkma](https://antlasmalar.com/osmanlida-sehzadelerin-sancak-yonetimi/) sayfasının sade metin sürümüdür. Kaynak gösterirken lütfen asıl adresi kullanın: https://antlasmalar.com/osmanlida-sehzadelerin-sancak-yonetimi/

Şehzadelerin sancak yönetimi, 14. yüzyılın sonlarından 16. yüzyılın sonlarına kadar Osmanlı Devleti’nde padişah oğullarının Anadolu’daki sancaklara sancakbeyi olarak gönderilmesine dayanan bir yetiştirme ve idare usulüdür.

Osmanlı kaynaklarında bu uygulama “**sancağa çıkma**” ya da “sancağa çıkarılma” diye anılır. Sarayda hocalardan ders alan şehzade, sünnet düğününden bir süre sonra lalası, annesi ve kalabalık bir maiyetle birlikte kendisine ayrılan sancağa giderdi. Burada lalası ve küçük bir divanla birlikte sancağın vergi, asayiş ve tımar işlerini yürütür, babasının seferlerine kendi askerleriyle katılırdı.

## Şehzadeler Kaç Yaşında Sancağa Çıkardı?

Sancağa çıkma yaşı ortalama 14-15’ti. Bu sınırın altına inildiği de olurdu: 2. Bayezid Amasya’ya 1454’te, 7 yaşındayken gönderildi. 3. Murad ise 1558’de 12 yaşlarında Akşehir’e atandı.

## Melik Geleneğinden Şehzadeye

Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu hükümdarları oğullarına ve kardeşlerine vilayetler ayırırdı; bu vilayetleri yöneten melikler hükümdarın üstünlüğünü tanıyarak kendi bölgelerinde hüküm sürerdi. Osmanlılarda şehzadeye verilen sancak, padişahın fermanıyla değiştirilebilen ya da geri alınabilen bir görev yeriydi. Şehzadeler divana yazdıkları mektuplarda kendilerini “bende” ya da “abdülfakir” gibi sözlerle anardı.

Germiyan beyinin kızıyla evlenen Bayezid’e babası 1. Murad Kütahya’yı verdi; Karesi ise 1. Murad’ın oğlu Yakub’a bırakıldı. Yıldırım Bayezid döneminde oğullarından Süleyman Saruhan ve Karesi’de, Ertuğrul Aydın’da, Mustafa Hamid’de, İsa Antalya’da, Mehmed Amasya’da, Musa ise Kütahya’da sancakbeyiydi.

## Rumeli’ye Neden Şehzade Gönderilmedi?

Şehzade Savcı Bey’in 1385’te babası 1. Murad’a karşı çıkardığı **isyanı ve ölümünden sonra** Osmanlı şehzadelerine Rumeli’de sancak verilmedi; 2. Bayezid’in son yıllarında oğlu Selim’e verilen Semendire sancağı bu kuralın tek istisnasıdır ve bu atama da uygulamaya geçmedi [1]. Kefe’de bulunan Selim, Rumeli’de bir sancak istemiş, babasının teklif ettiği Menteşe’yi kabul etmeyerek Silistre’yi talep etmişti. 1548’de Kanuni Sultan Süleyman İran seferine çıktığında oğlu Selim Rumeli’yi korumak üzere Edirne’de bırakıldı; bu, padişahın seferde bulunduğu süreyle sınırlı bir muhafızlık göreviydi.

## Şehzade Sancakları Hangileriydi?

Şehzadelerin gönderildiği merkezlerin çoğu, Osmanlı topraklarına katılan beyliklerin eski başkentleriydi: Karesi’den alınan Balıkesir, Germiyan’dan kalan Kütahya, Saruhan’ın merkezi Manisa, Hamidoğulları’nın Isparta ve Antalya’sı, Kadı Burhaneddin’in elinden çıkan Amasya ve Sivas. Trabzon, Konya, Kefe, Bolu, Kastamonu, Akşehir ve Menteşe de 15. ve 16. yüzyıllarda şehzade sancağı olarak kullanıldı.

Sancak: Görev yapan şehzadelerden bazıları
Amasya: Mehmed Çelebi (1. Mehmed), Murad (2. Murad), Bayezid (2. Bayezid), Ahmed (2. Bayezid'in oğlu), Mustafa ve Bayezid (Kanuni'nin oğulları)
Manisa (Saruhan): Mehmed (Fatih), Korkut, Süleyman (Kanuni), Mustafa ve Mehmed (Kanuni'nin oğulları), Murad (3. Murad), Mehmed (3. Mehmed)
Trabzon: Abdullah (2. Bayezid'in oğlu), Selim (1. Selim)
Kefe: Mehmed (2. Bayezid'in oğlu), Süleyman (Kanuni)
Konya: Abdullah ve Şehinşah (2. Bayezid'in oğulları), Selim (2. Selim)
Kastamonu: Cem, Mahmud (2. Bayezid'in oğlu)
Kütahya: Bayezid (1. Bayezid), Musa Çelebi, Bayezid (Kanuni'nin oğlu)
Antalya (Teke): İsa Çelebi, Korkut
Menteşe (Muğla): Âlemşah (2. Bayezid'in oğlu)
Akşehir: Murad (3. Murad)
Çankırı: Osman (Âlemşah'ın oğlu)

### Amasya’daki Şehzadeler Sarayı

Amasya’da şehzadelerin oturduğu yapı, iç kalede bulunan ve Osmanlıların “Şehzadeler Sarayı” dediği saraydı. 1396’da Gümüşlüzâde Hoca Celâleddin Çelebi’den satın alınan bir köşk genişletilerek bu saraya dönüştürüldü. Lâdik, Amasya sancakbeylerinin yazlık makamıydı ve 2. Bayezid şehzadeliği boyunca her yaz buraya gelirdi. Şehzade Ahmed’in Amasya’daki sarayında şairler toplandı; Mihri Hatun kasidelerinin büyük çoğunluğunu bu şehzadeye sundu.

### Sancak Alemi ve Yeşil Bayrak

Sancak, padişah adına vezîriâzam tarafından düzenlenen bir törenle verilirdi; şehzadeye alem ve yeşil bir bayrak teslim edilirdi. Yola çıkmadan önce şehzadenin bir süre vezîriâzamın konağında kaldığı olurdu. Korkut’un ve Âlemşah’ın oğlu Osman’ın sancağa çıkışına ait kayıtlarda altın ve gümüş eğerler, başlıklar, göğüslükler ve tuğ gibi tören eşyaları tek tek sayılır.

### Korkut’un 1483’teki Harçlık Kaydı

Topkapı Sarayı Arşivi’nde saklanan bir kayıt, 2. Bayezid’in oğlu Korkut’un 1483’te Saruhan’a gönderilmeden önce aldığı ödenekleri gösterir. Bu kayda göre şehzadeye günlük 100 akçe ulufe bağlandı, eline 100.000 akçe nakit verildi ve annesine ayrıca 10.000 akçe ödendi; şehzadenin lalası İbrahim Ağa idi [2].

### Lala ve Şehzade Divanı

Lala, şehzadenin terbiyesinden ve sancağın idaresinden sorumlu olan devlet adamıydı ve **sancak içinde vezîriâzama denk bir mevki** taşırdı. Şehzadenin yanında küçük ölçekli bir divan bulunurdu: nişancı, defterdar, reisülküttab, çavuşbaşı ve divan kâtipleri bu divanda görev yapardı. Hekim, cerrah, göz hekimi, şehzadenin hocası, imam ve müezzin de maiyetin içindeydi. Lala ve defterdar gerektiğinde şehzadeyi merkeze şikâyet edebilirdi: 2. Bayezid’in oğlu Şehinşah’ın lalası Murad ile defterdar Hacı İvaz, şehzadenin uyuşturucu kullandığını ve çevresindekilerin uygunsuz davranışlarını bir arzla İstanbul’a bildirdi.

### Selim’in Trabzon Maiyeti

Şehzade Selim’in (1. Selim) Trabzon’daki kapı halkına yapılan ödemeleri gösteren defter, Topkapı Sarayı Arşivi’nde 10184 numarayla kayıtlıdır ve katalogda 24 Nisan 1512 tarihini taşır. Defterde lala paşaya toplam 24.300 akçe nakit tahsis edildiği, bunun 10.000 akçesinin kışlık, 10.000 akçesinin baharlık olduğu görülür; defterdarın tahsisatı lalanınkiyle aynıdır. Selim, saltanat için Kefe’den İstanbul’a geldiğinde maiyetinde 2.234 kişi vardı; bunların 223’ü ölen kardeşi Şehinşah’ın, 369’u ise bazı beylerin adamlarıydı ve geriye 1.642 kişi kalıyordu [3].

### Şehzadenin Annesi Sancakta Ne Yapardı?

Şehzadeyi sancağa annesi de götürür ve oğlunun yanında onu gözetirdi. Selim’in annesi Ayşe Hatun Trabzon’da oğlunun yanında yaşadı. Kanuni’nin oğlu Mustafa’nın annesi Mahidevran, oğluyla birlikte önce Manisa’ya, sonra Amasya’ya gitti. Venedik elçisi Bernardo Navagero 1553 tarihli raporunda Mahidevran’ın oğlunu zehirlenmeye karşı korumak için büyük çaba gösterdiğini yazar [4].

## Şehzade Sancakbeyi Diğer Sancakbeylerinden Farklı mıydı?

Şehzadeler tuğralı belgeler düzenlerdi. 2. Bayezid’in oğlu Abdullah, Trabzon ve Konya’daki görevleri sırasında berat verdi, Anber Reis Camii vakfı için mukarrername düzenledi, Bozkırlıoğlu Seyyidi Ahmed’e kendi beratıyla tımar bağladı. Patmos adasındaki Ayios Theologos Manastırı arşivinde 8 Osmanlı şehzadesinin tuğrasını taşıyan fermanlar bulunur ve bu şehzadelerin 6’sı Manisa sancakbeyliği yapmıştır. “Emr-i şerîf” diye adlandırılan bu fermanlar padişah hükmünden aşağı, sıradan sancakbeylerinin buyruklarından ise üstün sayılırdı ve şehzadenin kendi sancağı dışında da itibar görürdü [5]. Manastır arşivinde Şehzade Murad’ın (3. Murad) Manisa sancakbeyiyken Temmuz ve Ağustos 1567’de verdiği 2 ferman da yer alır.

Şehzadeler sancaklarından sınır boylarında sefer de düzenledi. Trabzon’daki Selim, 1507’de Erzincan üzerine yürüyüp şehre girdi ve Şah İsmail’in gönderdiği yaklaşık 10.000 kişilik kuvveti Erzincan yakınlarında dağıttı; 1508’de Gürcü kralına karşı bir zafer kazandı. Babasının emriyle İspir ve Bayburt’u aldı.

## İstanbul’a Uzaklık ve Taht Yarışı

Sancağın başkente uzaklığı şehzadeler arasında bir rekabet konusuydu. 2. Bayezid’in son yıllarında Selim Trabzon’dan başka bir yere nakledilmek istedi, fakat babası Amasya’daki Şehzade Ahmed’in baskısıyla bu talepleri geri çevirdi. Selim’in oğlu Süleyman için önce Bolu düşünüldü; İstanbul ile Amasya arasında bulunan bu sancağın verilmesine Ahmed itiraz edince atama kaldırıldı. Süleyman, babasının isteği üzerine 6 Temmuz 1509’da Kefe sancağına tayin edildi [6].

Kanuni Sultan Süleyman’ın büyük oğlu Mustafa, Şubat 1534’te Saruhan sancakbeyi olarak Manisa’ya gönderildi. Mustafa’nın Manisa’dan Amasya’ya nakli Hürrem Sultan’ın müdahalesiyle gerçekleşti.

### Manisa’nın Veliaht Sancağına Dönüşmesi

Kanuni döneminde Manisa veliaht sancağı hâline geldi; 2. Selim ve 3. Murad dönemlerinde sancağa yalnızca tahta geçmesi beklenen şehzade gönderildi. 3. Murad, babası Selim’in Karaman’a nakledilmesi üzerine 1558’de Akşehir sancağını aldı; Mart 1562’de Manisa’ya geçti ve tahta çıkıncaya kadar yaklaşık 12 yıl burada kaldı [7].

Şehzade Mehmed (3. Mehmed), 1582’deki sünnet düğününden yaklaşık 1 yıl sonra, 17 Aralık 1583’te Üsküdar’dan yola çıktı ve 14 Ocak 1584’te Manisa’ya ulaştı. 1589-1595 yıllarına ait kadı sicili, şehzadenin yetki alanının Saruhan sancağıyla sınırlı kalmayıp Batı Anadolu’nun büyük bölümüne uzandığını gösterir. Buna karşılık resmî yazışmaları lalası yürütüyordu ve şehzade Manisa yakınındaki Bozdağ yaylasına çıkmak için bile **merkezden izin almak zorundaydı** [8].

## Sancak Usulü Ne Zaman Terk Edildi?

Manisa’dan gelerek 1595’te tahta çıkan **3. Mehmed, sancakbeyliği yapmış son padişahtır**. 1603’te 14 yaşında tahta geçen 1. Ahmed hiç sancağa çıkmadı. 17. yüzyılda şehzadeler Topkapı Sarayı’nın harem bölümünden çıkarılmadı; 1648’de 4. Mehmed’in tahta çıkışından sonra şehzadeleri taşraya gönderme fikri de tamamen bırakıldı.

*Kaynakça:*

- Haldun Eroğlu, “Şehzade”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXXVIII, İstanbul 2010, s. 480-483.

- İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Sancağa Çıkarılan Osmanlı Şehzadeleri”, *Belleten*, c. 39, sy. 156 (1975), s. 659-696 (s. 680-682).

- Mehmet İnbaşı, “Yavuz Sultan Selim’in Trabzon’da Şehzadeliği Sırasında Kapı Halkına Yapılan Tahsisat”, *Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi*, c. 10, sy. 26 (2023), s. 179-197 (s. 183-184, 192).

- Leslie P. Peirce, *The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire*, New York-Oxford: Oxford University Press, 1993, s. 55-56.

- Nicolas Vatin, “Quelques remarques à propos des princes gouverneurs en poste à Manisa”, *Belleten*, c. 79, sy. 284 (2015), s. 105-124.

- Feridun Emecen, “Selim I”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXXVI, İstanbul 2009, s. 407-414.

- Bekir Kütükoğlu, “Murad III”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXXI, Ankara 2020, s. 172-176.

- Feridun Emecen, “Mehmed III”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXVIII, Ankara 2003, s. 407-413.

- Hamit Şafakcı, “II. Bayezid’in Oğlu Şehzade Abdullah’ın Ailesi ve Sancakbeyliği”, *Karadeniz İncelemeleri Dergisi*, sy. 37 (2024), s. 11-40 (s. 17-20).

- Selim Özcan, “Amasya’da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri”, *Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi*, sy. 5 (2015), s. 69-95 (s. 78).

- Şerafettin Turan, “Mustafa Çelebi”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXXI, Ankara 2020, s. 290-292.