Şirvan ipeği, Hazar Denizi’nin batı kıyısında, Kür Nehri’nin kuzeyinde kalan Şirvan bölgesinde üretilip 15-18. yüzyıllarda Tebriz, Halep ve Bursa üzerinden Avrupa’ya, Astarhan üzerinden Rusya’ya ulaşan ham ipektir.
Şirvan Bölgesi ve İpek Üretimi
Şirvan, VII. yüzyıldaki Arap fethinden sonra 1538’e kadar Şirvanşahlar hanedanının yönetiminde kaldı. Bölgenin merkezi Şemâhî idi. Şehrin ekonomisi ipek dokumacılığı ve boyacılığına, bunun yanında yün dokumacılığına dayanıyordu; XVIII. yüzyılın ortalarında Şemâhî’de 1500 ipek el tezgâhı bulunuyordu.
Anadolu’ya gelen İran ipeği Mâzenderan, Gîlân ve Şirvan’dan toplanıyordu. Bu üç bölge Hazar kıyısındaki dut bahçeleri ve ipek böceği yetiştiriciliğiyle Safevilerin başlıca ipek kaynaklarıydı.
Bursa ve Osmanlı İpek Ticareti
Bursa, XIV. yüzyıldan itibaren dünyanın sayılı ipek sanayii ve ipek ticareti merkezlerinden biri idi. Hazar kıyısında toplanan ipek önce Sultâniye’de, daha sonra Tebriz’de açılan pazarlara getirilir, oradan kervanlarla Bursa’ya taşınırdı. XV. yüzyılda Bursa’daki ipek alıcılarının çoğunluğunu Venedikli, Cenevizli, Floransalı ve Yahudi tüccarlar oluşturuyordu; Bursa’ya gelen ipeğin büyük kısmı Avrupa’ya ihraç ediliyordu.
1. Selim, Safevî Devleti’ni ekonomik bakımdan zayıflatmak için İran mallarına ambargo uyguladı. Osmanlı daha sonra Bursa’ya uğramayan ipeğin mizan resmini 2 katına çıkardı; bu dönemde Ermeni tüccarlar ipek piyasasında ağırlık kazandı.
Safevi ve Osmanlı Hâkimiyeti Dönemleri
1. Tahmasb 1538’de Şirvanşahlar’ı yıktı ve bölge Safevî topraklarına kattı. Osmanlı ordusu 1578’de Koyungeçidi’nde kazandığı zaferden sonra Şirvan’ı aldı ve bölge 1607’ye kadar Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. Safevî hükümdarı 1. Abbas döneminde ham ipeğin ihracı devletin denetimine alındı. Avrupa’dan gümüş getiren başlıca ihraç malı idi ve Safevî hazinesinin önemli gelir kalemlerinden birini oluşturuyordu.
Hazar Yolu: İngiliz ve Rus Tüccarlar
Osmanlı topraklarına uğramadan İran ipeğine ulaşmak isteyen İngiliz Muscovy Company, Rusya ve Hazar Denizi üzerinden bir yol denedi. Şirketin temsilcisi Anthony Jenkinson 18 Ağustos 1562’de Şemâhî’ye geldi ve Şirvan beylerbeyi Abdullah Han Ustaclu tarafından ağırlandı. Jenkinson Kazvin dönüşünde Abdullah Han’dan ticaret ayrıcalıkları aldı; 1563’te Moskova’ya döndüğünde şirketin üç mensubunu ikinci bir sefer için İran’a gönderdi.
XVII. yüzyılda Şirvan ipeğinin bir bölümü Volga ağzındaki Astarhan üzerinden Rusya’ya ve oradan Kuzey Avrupa’ya gitti. Bu ticarette de Ermeni tüccarlar etkindi. Bölge 1796’dan itibaren Rus işgaline uğradı ve 1813 Gülistan Antlaşması ile Rusya’ya bırakıldı.
Kaynakça:
Mustafa Aydın, “Şirvan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 39, İstanbul 2010, s. 204-206.
Halil İnalcık, “İpek (Ticaret ve sanayi)”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 22, İstanbul 2000, s. 362-365.
Stephan Schmuck, “Jenkinson, Anthony”, Encyclopædia Iranica, c. XIV, fas. 6, New York 2008, s. 627-629.
Rudolph P. Matthee, The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600-1730, Cambridge University Press, Cambridge 1999.
