Burhâneddin Kirmânî Kimdir?

Burhâneddin Nefîs b. Ivaz el-Kirmânî, 15. yüzyılın ilk yarısında Kirman ve Semerkant’ta tabiplik yapan, Timurlu hükümdarı Uluğ Bey’in saray hekimi olan İranlı bir tıp âlimidir. Necîbüddin es-Semerkandî’nin el-Esbâb ve’l-Alâmât’ı ile İbnü’n-Nefîs’in el-Mûcez’ine yazdığı Arapça şerhler, Osmanlı ve Hint dünyasında yüzyıllarca okundu ve yeniden basıldı.

İran’da Burhân-ı Nefîs diye de anılır; tam adı Burhâneddin Nefîs b. Ivaz b. Hakîm el-Kirmânî biçiminde kaydedilir. Kirman’da hekimlikle uğraşan bir ailede doğdu ve Semerkant’a davet edilinceye kadar mesleğini bu şehirde sürdürdü [1]. Doğum yılı bilinmez. Burhâneddin bir lakap, Nefîs ise asıl adıdır; Türkçe yayınlarda babasının adı Ivaz, İvaz, Avz ve Avad okunuşlarıyla geçer.

Burhâneddin Kirmânî ile İbnü’n-Nefîs Aynı Kişi midir?

Hayır. Kahire’de yaşayan ve 1288’de ölen İbnü’n-Nefîs, Kirmânî’nin şerh ettiği el-Mûcez’in yazarıdır. el-Mûcez, İbn Sînâ’nın el-Kānûn’unun anatomi dışındaki bölümlerini özetleyen bir eserdir; İbnü’n-Nefîs anatomi kısmını ayrı bir şerhte ele almıştı [2]. İki adın benzerliği yüzünden kütüphane kayıtlarında Kirmânî’nin Mûcez şerhi zaman zaman “Nefîsî” başlığıyla, yazarı belirtilmeden kataloglanır.

Kirman’dan Semerkant Sarayına

Şahruh’un oğlu Uluğ Bey, 1409-1449 yılları arasında Semerkant’ı yönetti ve Kirmânî’yi saray hekimi olarak yanına aldı [3]. Kirmânî’nin Semerkant’a geliş yılı belli değildir; 1424’ten önce burada bulunduğu, o yıl Uluğ Bey’e sunduğu eserden anlaşılır. Semerkant’ta geçirdiği yıllarda Uluğ Bey adına iki büyük şerh tamamladı.

Şerhu’l-Esbâb ve’l-Alâmât

Necîbüddin es-Semerkandî (ö. 1222), hastalıkları sebepleri ve belirtileriyle anlatan el-Esbâb ve’l-Alâmât adlı kısa bir kitap yazmıştı. Kirmânî bu esere yazdığı şerhi 1423-1424’te bitirip Uluğ Bey’e sundu [4]. Şerh, metni ayrıntılı açıklamalarla ve yeni bilgilerle genişletir ve Şerh-i Esbâb-ı Nefîsî adıyla da bilinir. İslam tıbbı literatürünü derleyen el kitaplarında Necîbüddin’in eserine yazılan şerhler arasında kaydedilir [5].

Şerhe sonraki yüzyıllarda ek ve tercümeler yazıldı. Hekim Medyen b. Abdurrahman el-Kûsûnî, Kirmânî’nin şerhini tamamlamak için bir tekmile kaleme aldı [6]. 18. yüzyılda Hindistan’da Muhammed Ekber Erzânî, Tıbb-ı Ekberî adlı Farsça eserinde Kirmânî’nin şerhinden geniş ölçüde yararlandı. Necîbüddin’in metni Kirmânî’nin şerhiyle birlikte 2 cilt hâlinde basıldı; 1. cilt 1836’da Kalküta’da, 2. cilt 1879’da Leknev’de yayımlandı [7].

İbnü’n-Nefîs’in Mûcez’ine Yazdığı Şerh

Kirmânî, el-Mûcez şerhine Kirman’da başladı ve 1437’de Semerkant’ta tamamlayarak bunu da Uluğ Bey’e ithaf etti. el-Mûcez’e başka hekimler de şerh yazdı. Kâtib Çelebi, Keşfü’z-zunûn’da hem Esbâb hem Mûcez maddelerinde Kirmânî’nin şerhlerini kaydetti [9]. Kirmânî’nin Türkiye ve Suriye kütüphanelerindeki yazmaları, bu ülkelerdeki Arapça tıp yazmalarını tanıtan 1966 tarihli bir çalışmada ayrı bir maddede incelendi [9].

Şerh, Hindistan’da 1872’de Kanpur’da, 1965’te Leknev’de basıldı [10]. Yazma ve basma nüshalarda eser çoğunlukla “Nefîsî” adıyla geçer.

Uluğ Bey’in Ölümünden Sonra Kirman’a Dönüşü

Hâmisi Uluğ Bey’in 1449’daki ölümü, Kirmânî’nin Semerkant’taki görevini sona erdirdi. Kirmânî memleketi Kirman’a döndü ve ömrünün sonuna kadar orada yaşadı. Ölüm yılını veren güvenilir bir kayıt yoktur.

Kaynaklar Neden Çelişiyor?

Kirmânî’nin hayatına dair kayıtlar azdır ve bilgilerin çoğu eserlerinin mukaddimelerinden çıkarılır. Bu durum, ikincil kaynaklarda birkaç noktada farklı tarihler verilmesine yol açar.

Ölüm tarihi en çok karışan bilgidir. ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi’nin biyografi kaydı Kirmânî’yi 1449’da ölmüş gösterir. Bu yıl aslında Uluğ Bey’in ölüm yılıdır; Kirmânî’nin ondan sonra Kirman’a döndüğünü bildiren kayıt, 1449 tarihinin hâmisinin ölümünden aktarıldığını düşündürür. Princeton Üniversitesi yazma kataloğu bu yüzden “1449 dolayları” ifadesini kullanır [11].

Şerhu’l-Esbâb’ın tarihi kaynaklarda 1423 ya da 1424 olarak geçer. Fark, eserde kayıtlı hicri yılın Aralık 1423’ten Kasım 1424’e uzanmasından doğar. Encyclopaedia Iranica ve Lokman Hekim Journal’daki çalışma 1423’ü, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi kaydı 1424’ü verir.

Ailenin son kuşağında da benzer bir fark vardır. Kirmânî’nin soyundan gelen Saîd-i Nefîsî’nin doğum yılı, Encyclopaedia Iranica’daki Kirmânî maddesinde 1897, TDV İslâm Ansiklopedisi’nde 1895 olarak verilir [12].

Kaynakça:

1. Zabihollah Safa, “Borhān Nafīs”, Encyclopaedia Iranica, çevrimiçi sürüm, 15 Aralık 1989 (https://www.iranicaonline.org/articles/borhan-nafis-borhan-al-din-nafis-b).
2. Esin Kâhya, “İbnü’n-Nefîs”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXI, İstanbul 2000, s. 173-176.
3. “Nafīs ibn ʿIwaḍ al-Kirmānī, Burhān al-Dīn”, Islamic Medical Manuscripts at the National Library of Medicine: Biographies (N), Bethesda: U.S. National Library of Medicine (https://www.nlm.nih.gov/hmd/arabic/bioN.html).
4. Musa Alp, “Necîbuddin es-Semerkandî’nin Akrabazin Adlı Eserinin Tanıtımı ve Değerlendirilmesi”, Lokman Hekim Journal, c. 1, sy. 1 (2011), s. 38-46 (s. 38).
5. Manfred Ullmann, Die Medizin im Islam, Handbuch der Orientalistik, I. Abt., Ergänzungsband VI/1, Leiden/Köln: E. J. Brill, 1970, s. 170.
6. Ramazan Şeşen, Cemil Akpınar ve Cevad İzgi, Fihrisü mahtûtâti’t-tıbbi’l-İslâmî bi’l-luğâti’l-Arabiyye ve’t-Türkiyye ve’l-Fârisiyye fî mektebâti Türkiyâ, İstanbul: IRCICA, 1984, s. 373.
7. Mahmut Kaya, “Necîbüddin es-Semerkandî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXII, İstanbul 2006, s. 490.
8. Kâtib Çelebi, Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, nşr. Şerefettin Yaltkaya ve Kilisli Rifat Bilge, İstanbul: Maarif Matbaası, 1941-1943, c. I, sütun 77; c. II, sütun 1900.
9. Albert Dietrich, Medicinalia Arabica: Studien über arabische medizinische Handschriften in türkischen und syrischen Bibliotheken, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1966, s. 122-124 (nr. 52).
10. İbrahim Topçu, Zeynep Salman ve Tasnim Hokan, “İbnü’n-Nefîs’in el-Mûcez fi’t-Tıbb Adlı Eseriyle 16. Yüzyıldaki Türkçe Şerhinin Kulak Hastalıkları Bağlamında Karşılaştırılması”, Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, c. 10, sy. 1 (2024), s. 30-40 (s. 31).
11. “Sharḥ al-Asbāb wa-al-ʿalāmāt”, Princeton University Library, Islamic Manuscripts, New Series no. 1268, Digital Scriptorium kaydı DS28806 (https://search.digital-scriptorium.org/catalog/DS28806).
12. Rıza Kurtuluş, “Saîd-i Nefîsî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXV, İstanbul 2008, s. 564-565.