Kımız Nedir? Bozkır Tarihindeki Yeri

» » Kımız Nedir? Bozkır Tarihindeki Yeri

Tarihte Kımız

Kımız, MÖ 2. binyıldan günümüze kadar Avrasya bozkırlarında yaşayan göçebe toplulukların içtiği, kısrak sütünün mayalanmasıyla yapılan bir içkidir.

TDK kımızı “kısrak sütünün mayalanmasıyla yapılan, az alkollü, ekşi bir Türk içkisi” diye tanımlar [1]. İçki, at sürüleriyle yaşayan Hun, Türk ve Moğol toplulukları ile bugünkü Kazak, Kırgız, Başkurt ve Yakutların mutfağında yer aldı. Avrupalı seyyahlar içkiyi kosmos ve kumiz adlarıyla kaydetti, Ruslar ise kumys adını kullandı.

Kımız Alkollü müdür ve Helal mi?

Kımız mayalanma sırasında az miktarda alkol kazanır. Fermantasyon derecesine göre helal olup olmadığı değişir. Rus ve Avrupalı gözlemciler 19. yüzyılda Başkurt ve Kırgızların İslam’ın içki yasağına rağmen kımız içmeyi sürdürdüğünü not etti.

Kımız Nasıl Yapılır?

Kımızın hammaddesi yazın sağılan kısrak sütüdür. Kısraklar ancak tayları emzirdiği aylarda süt verdiği için kımız mevsimlik bir içkiydi ve kış aylarında üretimi durardı.

Kımız Kelimesinin Kökeni

Kelimenin kökeni kesin olarak açıklanamamıştır; Moğolca kimur ile ilişkilendirilir ve “karıştırmak” anlamındaki kimu- ya da kim- kökünden türetilir [2]. Kâşgarlı Mahmud’un sözlüğünde kımız saklanan küçük testiye korluk, kımız tulumuna sahip kişiye kasukluk er, kımızın oluşması için tulumu çalkalama işine de pışmak denirdi.

Kımız içilirken
Kımız içilirken

Rus akademisyen İvan Lepehin, 18. yüzyılda Başkurtlar arasında kısrakların günde 2 ile 5 kez sağıldığını gözledi. Taze süt, tursuk adı verilen deri tuluma konup daha önce ekşimiş sütle karıştırılırdı ve kımız 3 ya da 4 gün içinde içilecek hâle gelirdi. Sıcak günlerde kısraklar günde 6 ya da 7 kez sağılabilirdi ve mevsimin ilk kımızı haziranda dökülürdü. Alman doğa bilgini Peter Simon Pallas, 1771’de kısrakların süt vermediği kış aylarında Başkurtların kımız yerine suda eritilmiş peynir içtiğini kaydetti.

Kazakistan’ın kuzeyindeki Botai kültürüne ait yerleşim yerlerinde ele geçen çanak çömlek parçaları üzerinde yapılan yağ kalıntısı analizleri, bu kaplarda at sütü yağlarının bulunduğunu gösterdi [3]. Kalıntılar yaklaşık MÖ 3500’e tarihlenir ve araştırmacılar bu bulguyu atın evcilleştirilmesine ve sağılmasına ilişkin en eski kanıt olarak yayımladı.

Moğolistan’da Tunç Çağı’na ait mezarlarda bulunan iskeletlerin diş taşında yapılan protein analizi ise farklı bir tablo ortaya koydu [4]. Botai bulguları uzun süre kımızın en az 5.500 yıllık bir geçmişi olduğunun kanıtı sayıldı. 2018’de yayımlanan eski DNA çalışması, Botai atlarının Przewalski atlarının ataları olduğunu, bugünkü ev atlarına ise genetik katkılarının çok az olduğunu ortaya koydu [5]. Bu sonuç, Botai halkının evcil at sürüleri besleyip beslemediği sorusunu yeniden açtı.

Herodotos ve İskitlerin Kısrak Sütü

MÖ 5. yüzyılda yazan Yunan tarihçi Herodotos, Karadeniz’in kuzeyindeki İskitlerin kısrak sütünü işlemek için kölelerini kör ettiğini anlattı [6]. Süt derin ahşap fıçılara dökülür, kör köleler fıçıların çevresine dizilip sütü çalkalardı. Yüzeye çıkan kısım alınır ve daha değerli sayılırdı, dipte kalan kısım ise daha az değer görürdü. Herodotos içkiye bir ad vermez.

Hunlardan Karahanlılara Kımız

Çinli tarihçi Sima Qian, Hunların kımız tükettiğini yazdı [7]. Sung hanedanının elçisi olarak 980’lerin başında Turfan bölgesindeki Uygur ülkesine giden Wang Yen-te, Uygurların kımızdan şarap yaptığını ve bununla sarhoş olduğunu kaydetti. 1070’lerde Dîvânü Lugāti’t-Türk’ü yazan Kâşgarlı Mahmud, kımızı tulumda bekletilerek mayalanan kısrak sütü olarak açıkladı. Aynı dönemde yazılan Kutadgu Bilig‘de kımız, süt, yün ve yağ ile birlikte hayvancılıktan elde edilen ürünler arasında sayılır.

Moğol İmparatorluğu’nun en ayrıntılı kımız tasvirlerini 13. yüzyılda bozkırdan geçen Avrupalı rahipler ve tüccarlar bıraktı.

Rubruk’un Kosmos Tarifi

Fransa Kralı 9. Louis’nin mektubunu taşıyan Fransisken rahip Wilhelm von Rubruk, 1253-1255 yıllarında Batu Han’ın ve Mengü Kağan’ın ordugâhlarını ziyaret etti. Rubruk, Moğolların 2 kazık arasına gerilen uzun bir ipe tayları bağlayıp kısrakları onların yanında sağladığını, sütü büyük bir tuluma doldurup sopayla dövdüklerini yazdı [8]. Rahip, büyük beyler için kara kosmos adı verilen ayrı bir çeşit yapıldığını da belirtti. Bu çeşitte koyu kısım dibe çöktükten sonra üstte kalan berrak sıvı beylere sunulur, dipteki beyaz tortu kölelere verilirdi.

Kımız Sofrasında Görgü Kuralları

Rubruk’un anlatımında kımız, yazın en çok içilen içkiydi ve içki meclisleri belirli bir düzen içinde yürütülürdü [9]. Hükümdar içmeye başladığında çalgıcı çalgısına dokunur dokunmaz bir hizmetkâr “Ha!” diye bağırır, büyük şölenlerde erkekler hükümdarın, kadınlar hatunun önünde el çırparak oynardı. Hükümdar sarhoş olunca hizmetkâr yeniden bağırır ve çalgılar susardı. Venedikli tüccar Marco Polo da 13. yüzyılın sonunda Moğolların kumiz adını verdiği içkiyi ve onun “kara kımız” denen çeşidini kaydetti.

Kımızdan Ruhlara ve Ölülere Pay Ayrılır mıydı?

Rubruk’un gözlemlerinde kımız, içilmeden önce ruhlara pay ayrılan bir içkiydi. Ev sahibi kâseyi eline alıp içmeye hazırlandığında önce bir miktarını yere dökerdi. Bir hizmetkâr da elinde içki kâsesiyle çadırdan çıkar ve 4 yöne serperdi: güneye ateş, doğuya hava, batıya su için, kuzeye ise ölüler için. Rubruk’un tanık olduğu bir cenaze töreninde ölünün yanına içmesi için kısrak sütü ve yemesi için et konmuştu.

İbn Battûta’nın Altın Orda’da Gördüğü Kımız

Faslı seyyah İbn Battûta 1332-1333 yıllarında Altın Orda topraklarını dolaştı ve Özbek Han’ın ordugâhında kaldı. Seyyah, Türklerin dükî adını verdikleri yemekten sonra “kısrak sütünden yapılan ve kımız adı verilen nesneyi” içtiklerini yazdı [10]. Özbek Han’ın Kırım’daki emiri Tülük Timur için verilen ziyafette kısrak sütü ve boza ikram edildi. Han’ın ordugâhındaki bir toplantıda İbn Battûta, sağında ve solunda kımız tulumlarıyla dolu arabaların göz alabildiğine uzandığını gördü. Yemekten sonra han içkilerin dağıtılmasını emretti; İbn Battûta kendi payını yanındaki Türklere verdi. Seyyah, İstanbul’a giden yol üzerindeki konaklarda da sığır eti, dükî, inek ve koyun sütüyle birlikte kımız sunulduğunu kaydetti.

Kazak, Kırgız ve Yakut Törenlerinde Kımız

16. yüzyılın başında Kazak hanı Kasım Han, bir Çağatay hanı onuruna verdiği ziyafette kımızı en sevdiği içkiler arasında saydı [11]. Kazak efsanelerinde kımızı ilk yapan ve insanlara öğreten kişi, atların koruyucusu sayılan Kambar’dır. Kazaklar düğünlerde misafirlere kımız ikram eder, ölü için verilen aş törenlerinde de kımız dağıtırdı. Kıpçak ölü gömme törenlerinde ölünün önüne pişmiş et dolu bir tepsi ile kısrak sütü dolu bir testi konurdu. Manas destanında Han Kökütey, gözleri kapandığında cesedinin kımızla yıkanmasını vasiyet eder.

Kıpçak, Kırgız ve Kazaklar yaz başında düzenledikleri kımız toyunda yeşil otlara kımız serperdi. Yakutların yaz başında kutladığı Isıah bayramı da çayırlara ve tarlalara kımız serpilmesiyle açılır ve 10 gün 10 gece sürerdi. Başkurtlarda ise doğum sırasında kötü ruhları kovmak için yapılan törende yorulan kişiye kımız verilirdi.

Rus Hekimleri ve Kımız Tedavisi

19. yüzyılda Avrupalı hekimler, bozkır göçebelerinde verem hastalığının az görülmesini kımız içmelerine bağladı [12]. Avrupa ve Amerika’daki tıp dergileri kımız tedavisini tanıttı ve Rus hekimler kımız sanatoryumları açtı. Sovyetler Birliği döneminde ve 1991 sonrası Kazakistan’da kımız hem ilaç hem de ulusal kültürün bir simgesi olarak görüldü.

İklim-kımız tedavisi adı verilen bu uygulamada hastalar, kımız içmenin yanı sıra bozkırın havasından, güneşinden ve çayırlarından yararlanırdı [13]. Rus halkının boş, tekdüze ve tehlikeli bir yer olarak gördüğü bozkır, bu tedaviyle birlikte iyileştirici bir mekân olarak tanınmaya başladı. Sovyet döneminde uygulama, işçilerin bedenini güçlendirme amacıyla sürdürüldü. Tedavi yaygınlaştığı sırada kımızın üretildiği bozkır otlakları azalıyordu.

Kaynakça:

1. “Kımız”, *Güncel Türkçe Sözlük*, Türk Dil Kurumu, https://sozluk.gov.tr/.
2. M. Özşahin, “Başkurt Halk Yaşamında, Sanatında ve Tıbbında Kımız”, *Folklor Akademi Dergisi*, c. 8, sy. 1 (2025), s. 8-16, https://doi.org/10.55666/folklor.1637963.
3. Alan K. Outram vd., “The Earliest Horse Harnessing and Milking”, *Science*, vol. 323, no. 5919 (2009), pp. 1332-1335, https://doi.org/10.1126/science.1168594.
4. Shevan Wilkin vd., “Dairy Pastoralism Sustained Eastern Eurasian Steppe Populations for 5,000 Years”, *Nature Ecology & Evolution*, vol. 4 (2020), pp. 346-355, https://doi.org/10.1038/s41559-020-1120-y.
5. Charleen Gaunitz vd., “Ancient Genomes Revisit the Ancestry of Domestic and Przewalski’s Horses”, *Science*, vol. 360, no. 6384 (2018), pp. 111-114, https://doi.org/10.1126/science.aao3297.
6. Herodotus, *The Histories*, trans. A. D. Godley, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1920, 4.2, http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0126:book=4:chapter=2.
7. Merve Yalımel, “Kımızın Türk Tarihi ve Kültüründeki Yeri”, *Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi*, c. 3, sy. 5 (2021), s. 1-12, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1141482.
8. William W. Rockhill (trans.), *The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253-55, as Narrated by Himself*, London: Hakluyt Society, 1900, pp. 58-70, https://archive.org/details/journeyofwilliam00ruys.
9. Ergin Ayan, “Wilhelm von Rubruk’a Göre Moğolların Etnografyası”, *Türk Dünyası Araştırmaları*, c. 134, sy. 265 (2023), s. 167-182, https://doi.org/10.55773/tda.1286721.
10. M. A. Kapar, “İki Seyyah Bir Kültür: Broquière ve İbn Battûta Seyahatnâmelerine Göre Türklerde Yemek Kültürü”, *Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi*, sy. 41 (2019), s. 427-444, https://doi.org/10.21497/sefad.586682.
11. Sema Nur Tecimen ve Fügen Durlu-Özkaya, “Kımızın Kültürlerarası Etkileşiminin İncelenmesi”, *Journal of Academic Tourism Analysis*, c. 5, sy. 1 (2024), s. 24-37, https://doi.org/10.5281/zenodo.13152444.
12. Gabriel McGuire, “Cultural Histories of Kumiss: Tuberculosis, Heritage and National Health in Post-Soviet Kazakhstan”, *Central Asian Survey*, vol. 36, no. 4 (2017), pp. 493-510, https://doi.org/10.1080/02634937.2017.1327420.
13. Maya Peterson, “Steppes to Health: How the Climate-Kumys Cure Shaped a New Steppe Imaginary”, *Slavic Review*, vol. 81, no. 1 (2022), pp. 8-31, https://doi.org/10.1017/slr.2022.75.

İlk yayınlanma tarihi: 18 Kasım 2026

Bu makalede yer alan tüm bilgiler çeşitli resmi tarihi kaynaklardan faydalanılarak ekibimiz tarafından oluşturulmuştur. Detaylar için eksik bilgi bilgilendirme sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir