Kutadgu Bilig’in Herat Nüshası Nedir?

» » Kutadgu Bilig’in Herat Nüshası Nedir?

Kutadgu Bilig

Kutadgu Bilig’in Herat nüshası, 1439’da Timurlu hükümdarı Şahruh’un başkenti Herat’ta Uygur harfleriyle yazılan ve 15. yüzyıldan 18. yüzyılın sonuna kadar Tokat ile İstanbul’da bulunduktan sonra Viyana’ya götürülen bir el yazmasıdır. Bugün Avusturya Millî Kütüphanesi’nin yazmalar bölümünde Cod. A. F. 13 numarasıyla korunur ve eserin Uygur harfli tek nüshasıdır.

Kutadgu Bilig Nedir ve Kim Yazdı?

Kutadgu Bilig (“Mutluluk Veren Bilgi”), Karahanlı döneminde Balasagunlu Yusuf tarafından yazılmış manzum bir siyasetnamedir. Yaklaşık 1019’da Balasagun’da doğan şair, eseri 18 ay kadar süren bir çalışmayla Balasagun’da yazmaya başladı ve 1069-1070’te Kaşgar’da bitirdi. Kitabı Karahanlı hükümdarına sununca “has hâcib” unvanını aldı; bu yüzden Yusuf Has Hâcib adıyla tanınır.

Eser 6.645 beyittir ve mesnevi biçiminde, “feûlün feûlün feûlün feûl” kalıbıyla yazılmıştır. Türkçe şiirde aruz vezninin bilinen en eski örneği Kutadgu Bilig’dir [1]. Konu, hükümdar, vezir, vezirin oğlu ve bir zâhid arasında geçen konuşmalarla işlenir; bu 4 kişi Kün-Toğdı, Ay-Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış adlarını taşır. Eserde hükümdardan sakiye kadar saray görevlilerinin ve toplum kesimlerinin nitelikleri anlatılır.

Eser Kaç Nüshayla Günümüze Ulaştı?

Kutadgu Bilig’in bilinen 3 nüshası vardır: Uygur harfli Herat (Viyana) nüshası ile Arap harfli Kahire ve Fergana nüshaları. 3 nüsha da eserin aynı yazım aşamasını yansıtır. Herat nüshası bunların ilk keşfedilenidir ve Kutadgu Bilig’in bilim dünyasınca tanınması bu yazma sayesinde oldu.

Herat Nüshası Ne Zaman ve Kim Tarafından Yazıldı?

Ana metnin sonundaki ferağ kaydı, istinsahın 17 Haziran 1439’da, Türk takviminde koyun yılında Herat’ta tamamlandığını bildirir. Müstensih Hasan Kara Sâil Şems’tir; Reşit Rahmeti Arat, yazmanın sonundaki kasidenin ve kıtanın da ona ait olabileceğini ileri sürmüştür [2]. Herat bu yıllarda Şahruh’un (1405-1447) başkentiydi ve Timurlu sarayında Türkçe eserler Uygur harfleriyle de yazılıyordu.

Yazma 95 yapraktan oluşur. Ana metin 185. sayfada sona erer; 186-189. sayfalarda 38 beyitlik bir kaside, 189. sayfada Uygur harfli bir kayıt ile çapraz yazılmış Farsça bir rubai, 190. sayfada ise sonraki dönemlere ait notlar bulunur. Nüsha Uygur harfleriyle yazılmış olsa da Arap harfli bir asıldan aktarılmıştır [3].

Kutadgu Bilig - Herat Nüshası (Orijinal)
Kutadgu Bilig – Herat Nüshası (Orijinal). Source: Türk Maarif Ansiklopedisi

Herat Nüshasının Dili ve Metindeki Eksikler

Herat nüshasında 197-228, 6304-6351 ve 6521-6604. beyitler yoktur; bazı beyitler de karışık sırayla yazılmıştır. 3 nüshanın Eski Uygur Türkçesiyle karşılaştırıldığı bir dil incelemesinde, ek ve ses yapısıyla söz varlığı bakımından en yeni özellikleri gösteren nüshanın Herat nüshası olduğu tespit edildi [4]. Aynı incelemede Fergana nüshası en eski dil özelliklerini koruyan yazma olarak belirlendi; buna göre yazmanın tarihi, dilinin eskiliğini tek başına göstermez.

Herat’tan Tokat’a, Tokat’tan İstanbul’a

Yazmanın 95a yaprağındaki Türkçe bir kayıt, kitabın Fenârîzâde Kadı Ali aracılığıyla Tokat Katliamı zamanlarında İstanbul’a, Abdürrezzak Şeyhzâde Bahşı için getirildiğini yazar. Kaydın tarihi 1474’tür ve aynı yıl, Türk takvimine göre yılan yılı olarak da belirtilir. Kayıt bir dua cümlesiyle biter.

Nüshanın Herat’tan Anadolu’ya nasıl ve ne zaman ulaştığını gösteren bir kayıt yoktur. Yazmanın Anadolu’da bilinen ilk durağı Tokat’tır. 1474 tarihli kayıt ile Abdürrezzak Bahşı’nın 190. sayfadaki şiirleri ve imzası, yazma İstanbul’a geldikten sonra eklenmiştir ve 1439’daki istinsahla ilgisi yoktur.

Fenârîzâde Kadı Ali Kimdir?

Kayıtta adı geçen Kadı Ali, Molla Fenârî’nin torunu Alâeddin Ali Fenârî’dir. Bursa’da doğdu, gençliğinde Herat, Semerkant ve Buhara’da öğrenim gördü ve Fatih Sultan Mehmed’in saltanatının ilk yıllarında Bursa’ya döndü. 1467’de Bursa kadısı oldu, bu görevde 5 yıl kadar kaldıktan sonra kazaskerliğe getirildi ve 1476-1477’de bu görevden ayrıldı [5]. Yazmanın Tokat’tan getirildiği 1474’te kazasker idi. 2. Bayezid döneminde 1489’da Rumeli kazaskeri, ardından Anadolu kazaskeri oldu; ömrünün sonunda Zeyniyye tarikatına girdi ve 1497 civarında öldü.

Abdürrezzak Bahşı ve Osmanlı Sarayında Uygur Yazısı

Nüshanın kendisi için getirildiği Abdürrezzak Bahşı, Semerkant’tan Anadolu’ya gelen ve Fatih Sultan Mehmed ile 2. Bayezid’in saraylarında yaşayan bir kâtipti. “Türkistânî Bahşı” mahlasını da kullanır, imzasını “şeyhzâde çın belgüm” biçiminde atardı. Herat nüshasının 190. sayfasında onun Uygur harfli imzası ve altında Arap harfleriyle “bahşı belgüsi” ibaresi bulunur [6]. Aynı sayfadaki 5 tuyuğ ile Arap harfli bir beyit de Bahşı’nın elinden çıkmıştır.

Bahşı’nın 20 şiiri ile istinsah ettiği eserlerden oluşan 42 metin bugün Viyana, Süleymaniye ve Topkapı Sarayı koleksiyonlarında bulunur. İstinsah ettiği eserler arasında Edib Ahmed’in Atebetü’l-Hakāyık’ı ve Fatih Sultan Mehmed’in üstte Uygur, altta Arap harfleriyle yazılmış Türkçe yarlığı vardır. Otlukbeli seferi dönüşünde 30 Ağustos 1473’te yazılan bu yarlık, Uzun Hasan‘a karşı açılan savaşın sebepleri arasında Tokat’ın yakılmasını sayar [7].

Herat Nüshası Tokat Baskınından mı Kaçırıldı?

Herat nüshası 1474’te Tokat’ta bulunuyordu ve şehir bundan 2 yıl önce, Ağustos 1472’de Akkoyunlu kuvvetlerince yağmalanmıştı. Yazmadaki kayıtlar ise yalnızca kitabın 1474’te Tokat’tan İstanbul’a gönderildiğini bildirir. Nüshanın Tokat’a ne zaman geldiği, kimin elinde bulunduğu ve 1472 yağmasıyla bir ilgisi olup olmadığı hakkında kayıtta bilgi yoktur. Bu nedenle yazmanın Tokat baskınından kaçırıldığı yolundaki anlatım, nüshanın kendi kayıtlarıyla desteklenmez.

Herat Nüshası Viyana’ya Nasıl Gitti?

Yazma, İstanbul’a getirildikten sonra yaklaşık 3 yüzyıl boyunca adı duyulmadan kaldı. Avusturyalı şarkiyatçı Joseph von Hammer-Purgstall 18. yüzyılın son yıllarında İstanbul’da bir sahaftan satın aldı ve Viyana’daki Saray Kütüphanesi’ne (Hofbibliothek) verdi. Hammer’in Paris’teki şarkiyatçı Abel-Rémusat’a gönderdiği bu nüshayı Pierre-Amédée Jaubert 1825’te Journal Asiatique’te tanıttı; yazmanın mensur mukaddimesi bu yayında ilk kez okunup tanıtıldı [8].

Herat nüshasına dayanan ilk metin yayımını 1870’te Hermann Vámbéry yaptı. Vámbéry eserin yaklaşık yüzde 15’ine denk gelen 915 beyti transkripsiyonla yayımladı, ancak okumalarında çok sayıda yanlış vardı [9]. Wilhelm Radloff 1890’da St. Petersburg’da yazmanın tıpkıbasımını çıkardı, ardından Viyana ve Kahire nüshalarına dayanan metni Almanca çevirisiyle yayımladı. Türk Dil Kurumu Viyana nüshasının tıpkıbasımını 1942’de bastı; Reşit Rahmeti Arat da 3 nüshayı karşılaştırarak hazırladığı tenkitli metni 1947’de yayımladı. Herat nüshasının renkli tıpkıbasımı 2014’te Eskişehir Valiliği, 2016’da Türk Dil Kurumu tarafından basıldı.

Kutadgu Bilig’in Diğer Nüshaları

Kahire nüshası Arap harfleriyle yazılmıştır. Yazmanın 1a yaprağındaki madalyon, ilk sahibinin Memlük emîri İzzeddin Aydemir ed-Devâdâr en-Nâsırî olduğunu gösterir; nüsha onun vakfettiği kitaplar arasındaydı. Fergana nüshası da Arap harflidir ve 14. yüzyılın ilk yarısında, büyük ihtimalle Harezm bölgesinde istinsah edilmiştir. Başı ve sonu eksik olduğundan müstensihi ve ilk sahibi bilinmez. Kahire nüshasını 1896’da Hidiviye Kütüphanesi müdürü Moritz, Fergana nüshasını ise 1913’te Zeki Velidi Togan buldu [10].

Herat Nüshası Diğerlerinden Nasıl Ayrılır?

Herat nüshası, 3 yazma içinde Uygur harfleriyle yazılmış ve istinsah tarihi ile yeri ferağ kaydıyla belli olan tek nüshadır. Eksik kısımlar da nüshadan nüshaya değişir: Fergana nüshasında manzum mukaddime ile 6232-6645. beyitler, Herat nüshasında ise yukarıda sayılan beyit grupları yoktur. Dil özellikleri bakımından ise Herat nüshası 3 yazmanın en yenisidir ve tenkitli metin kurulurken Fergana ile Kahire nüshalarıyla birlikte kullanılır.

Kaynakça:

1. Gerhard Doerfer, “Chaghatay Language and Literature”, *Encyclopaedia Iranica*, vol. V, fasc. 4, Costa Mesa 1991, pp. 339-343, https://www.iranicaonline.org/articles/chaghatay-language-and-literature
2. F. Sema Barutcu Özönder, “Kutadgu Bilig Nüshaları, İlk ve Sonraki Sahipleri (Kutadgu Bilig V)”, *Modern Türklük Araştırmaları Dergisi*, c. 19, sy. 4 (Aralık 2022), s. 437-473 (s. 440-442), https://doi.org/10.1501/MTAD.19.2022.4.21
3. Reşit Rahmeti Arat ve Mustafa Kaçalin, “Kutadgu Bilig”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 26, Ankara 2002, s. 478-480, https://islamansiklopedisi.org.tr/kutadgu-bilig
4. Abdullah Mert, “Kutadgu Bilig Nüshalarının Eskicillik Açısından Karşılaştırılması”, *bilig*, sy. 80 (Kış 2017), s. 179-215, https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig/article/619758
5. Hamdi Döndüren, “Fenârî, Alâeddin”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 12, İstanbul 1995, s. 337, https://islamansiklopedisi.org.tr/fenari-alaeddin
6. Osman Fikri Sertkaya, “Abdürrezzak Bahşı”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 1, İstanbul 1988, s. 297-298, https://islamansiklopedisi.org.tr/abdurrezzak-bahsi
7. Reşid Rahmeti Arat, “Fatih Sultan Mehmed’in Yarlığı”, *Türkiyat Mecmuası*, c. 6 (1939), s. 286-322 (s. 289), https://doi.org/10.18345/tm.25058
8. Pierre-Amédée Jaubert, “Notice d’un manuscrit turc, en caractères ouigours, envoyé par M. de Hammer, à M. Abel-Rémusat”, *Journal Asiatique*, 1. seri, t. 6 (1825), s. 39-52, 78-95, https://digital.soas.ac.uk/CB00000079/00001
9. Erdem Uçar, “Kutadgu Bilig’in Kahire Nüshasının 1943’teki Faksimilesine Müdahelede Bulunuldu mu?”, *Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi*, sy. 7 (2016), s. 34-40 (s. 34), https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/319162
10. Feyza Tokat, “Kutadgu Bilig”, *Türk Maarif Ansiklopedisi*, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/kutadgu-bilig

İlk yayınlanma tarihi: 17 Kasım 2026
Son güncellenme tarihi: 17 Kasım 2026

Bu makalede yer alan tüm bilgiler çeşitli resmi tarihi kaynaklardan faydalanılarak ekibimiz tarafından oluşturulmuştur. Detaylar için eksik bilgi bilgilendirme sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir