Gevherhan Sultan, 15. yüzyılda yaşayan, Fatih Sultan Mehmed’in kızı ve Akkoyunlu şehzadesi Uğurlu Mehmed’in eşi olan bir Osmanlı prensesidir.
Kaynaklarda Gevherhan Hatun ve Gevherhan Sultan adlarıyla geçer. Adın ilk parçası Farsçada “inci, değerli taş” anlamındaki gevher sözüdür. Annesi, Fatih’in eşlerinden Gülbahar Hatun idi. Gülbahar Hatun 1448’de Dimetoka’da 2. Bayezid’i dünyaya getirdi, Gevherhan Sultan da onun kızıdır [1]. Bu nedenle Gevherhan, 1481’de tahta çıkan 2. Bayezid’in anne bir kız kardeşiydi.
Annesi Gülbahar Hatun Kimdir?
Gülbahar Hatun’un kökeni kesin olarak bilinmez; Arnavut, Sırp ya da Fransız asıllı olduğu yolunda farklı rivayetler vardır. Oğlu Bayezid’in sancakbeyi olarak bulunduğu Amasya’da uzun yıllar yaşadı. Bayezid padişah olunca İstanbul’a geçti ve 1492’de burada öldü.
Akkoyunlu Şehzadesiyle Evlilik
Gevherhan’ın eşi Uğurlu Mehmed, Akkoyunlu Padişahı Uzun Hasan‘ın büyük oğluydu. 1473’te Otlukbeli’nde Osmanlı ordusuna karşı savaşan bu şehzade, 1474-1475’te babasına karşı başarısız isyanlar çıkardıktan sonra Osmanlı topraklarına geçti.
Fatih Kızını Neden Uğurlu Mehmed’e Verdi?
Erken Osmanlı döneminde padişah kızları, Karamanoğulları ve Dulkadiroğulları gibi komşu hanedanların üyeleriyle evlendirilirdi. Fatih devrinde Bizans, Sırp ve Anadolu beylikleri ortadan kalktıkça hanedan dışı uygun damat adayları azaldı ve prensesler giderek devlet adamlarıyla evlendirilmeye başlandı. Gevherhan’ın evliliği bu geçiş döneminde, bir komşu hanedanın tahta aday şehzadesiyle yapılmış bir evlilikti. Fatih, Akkoyunlu tahtında hak iddia edebilecek bir damat sayesinde Uzun Hasan’ın ülkesindeki iç çekişmelere müdahale imkânı elde etmeyi amaçlamış olabilir [2].
Evliliğin tarihi üzerine kayıtlar uyuşmaz. Bu evliliği hanedan evlilikleri içinde ele alan çalışma düğünü 1474 yılına koyar. Uzun Hasan’ın hayatını konu alan anlatıda ise şehzade, Uzun Hasan’ın kardeşi Üveys Bey’in Temmuz 1475’te öldürülmesinden sonra Fatih’e sığınır [3]. Bu sıralama doğruysa evlilik en erken 1475 yazından sonra yapılmış olmalıdır.
Fatih, Akkoyunlu sınırına yakın Sivas’ın idaresini damadına bıraktı. Gevherhan Sultan, Uğurlu Mehmed ile birlikte Sivas’a gitti ve yaklaşık 2 yıl bu şehirde yaşadı. Çiftin oğlu Ahmed bu evlilikten doğdu [4].
Uğurlu Mehmed, Akkoyunlu tahtını ele geçirmek umuduyla Sivas’tan doğuya hareket etti ve Erzincan yakınlarında, kardeşi Halil‘i destekleyen beylerin adamları tarafından öldürüldü. Uzun Hasan’ın hayatını konu alan anlatı ölümü Aralık 1477’ye tarihler. Akkoyunlu konfederasyonu üzerine yazılmış İngilizce ansiklopedi maddesi ise olayı 1476-1477 kışına yerleştirir [5]. Tarihler arasındaki fark, Uzun Hasan’ın 6 Ocak 1478’deki ölümünden önceki birkaç ayın sıralamasını etkiler.
Dul Kaldıktan Sonra İstanbul’a Dönüşü
Eşinin ölümünden sonra Gevherhan Sultan, küçük oğlu Ahmed ile Sivas’tan İstanbul’a döndü. Fatih, torununu yanına alarak sarayda yetiştirilmesini sağladı. 1481’de Fatih ölüp ağabeyi Bayezid tahta çıkınca, Amasya’dan İstanbul’a gelen annesi Gülbahar Hatun ile Gevherhan aynı şehirde yaşamaya başladı.
Oğlu Ahmed ve Osmanlı-Akkoyunlu Çifte Akrabalığı
Gevherhan’ın oğlu Ahmed, 1490’da 2. Bayezid’in kızı, yani kuzeni Aynışah Sultan’la evlendirildi. Bu evlilikle Osmanlı ve Akkoyunlu hanedanları arasındaki bağ bir kuşak sonra yeniden kuruldu: Ahmed, hem annesi hem eşi üzerinden Osmanlı hanedanına bağlanmış bir Akkoyunlu şehzadesi oldu. Kendisini Akkoyunlu tahtına çağıran beylerin davetiyle 1497’de Tebriz’e geçti ve aynı yıl İsfahan yakınlarında öldürüldü.
Fatih’in kızı Gevherhan Sultan’ın ölüm tarihi kesin olarak bilinmiyor. Çağatay Uluçay’ın Padişahların Kadınları ve Kızları (2011, s. 42) eserine dayanan anlatımlar, 1514 civarında öldüğünü ve Fatih Camii avlusundaki Gülbahar Hatun Türbesi’ne annesinin yanına gömüldüğünü söylüyor.
Kaynakça:
1. Feridun Emecen, “Gülbahar Hatun”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XIV, İstanbul 1996, s. 230-231.
2. Selim Parlaz, “Osmanlı Hanedan Evlilikleri Üzerine Bazı Notlar”, *Tarih Okulu Dergisi*, yıl 6, sy. XV (Eylül 2013), s. 57-89 (s. 63, 79).
3. Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
4. Kazım Paydaş, “Ak-Koyunlu Ahmet Bey ve Onun Osmanlı İdari Sistemini Ak-Koyunlu Devleti’nde Uygulama Çabası”, *Tarih Araştırmaları Dergisi*, c. 23, sy. 36 (2004), s. 205-212 (s. 206).
5. Rosemarie Quiring-Zoche, “Āq Qoyunlū”, *Encyclopaedia Iranica*, vol. II, fasc. 2, London 1986, pp. 163-168.

