Memlük Devleti: Kuruluşu, Sultanları ve Osmanlılar Karşısında Yıkılışı

Memlük Devleti, 1250-1517 yılları arasında Mısır, Suriye ve Hicaz’da hüküm süren bir sultanlıktır.

Tarihçiler genellikle İzzeddin Aybeg’i Memlük Devleti’nin kurucusu ve ilk sultanı sayar. Aybeg, 1250’de Şecerüddür ile evlenip tahta çıktı. Ondan önce Şecerüddür yaklaşık 80 gün tahtta kalmıştı.

Memlük Kimdir?

Arapça “memlûk” kelimesi “sahip olunan” anlamına gelir ve satın alınarak askerî eğitimden geçirilen köle kökenli askerleri ifade eder. Bu askerler genç yaşta Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlardan getirilir, Kahire’deki kışlalarda Müslüman olarak yetiştirilir ve eğitim sonunda azat edilirdi. Azat edilen memlük, efendisine ve aynı kışlada yetiştiği silah arkadaşlarına bağlı kalırdı; bu bağ Memlük siyasetinin temelini oluşturdu.

Eyyubî sultanı Sâlih Necmeddin Eyyûb (1240-1249), ordusunu ve muhafız birliği Bahriyye’yi büyük ölçüde Kıpçak Türkü memlüklerden kurdu ve ikta topraklarının çoğunu onlara verdi [1]. Bahriyye adı, birliğin Nil’in ortasındaki Ravza Adası’nda bulunan kışlasından gelir; Mısırlılar Nil’e “bahr” derdi. Çerkez dönemine adını veren Burciyye ise Kahire kalesinin burçlarına yerleştirilen memlüklerdir.

Memlük Devleti’nde Saltanat Babadan Oğula Geçer Miydi?

Sultanın ölümünden sonra güçlü bir emirin onun oğlunu geçici olarak tahta oturtması ve kısa süre sonra onu indirerek tahtı kendisinin alması sık görülen bir durumdu. Kalavun ailesinin yaklaşık 100 yıl tahtta kalması bu görüşü zorlar. Memlük ordusu üzerine yapılan öncü araştırmalar önce veraset ilkesinin Bahrî döneminde zayıf olduğunu ve Çerkez döneminde tamamen terk edildiğini savundu; aynı araştırmacının sonraki çalışmaları ise Memlüklerin hiçbir zaman veraset dışı bir saltanat kurmayı amaçlamadığını ve bu yapının plansız biçimde ortaya çıktığını ileri sürdü. Bu görüş ayrılığının kaynağı, Memlüklerin saltanatın intikal kuralları ve sultanın gücünün dayanağı konusundaki belirsiz tutumudur [4].

Eyyubîlerden Memlüklere

Fransa kralı 9. Louis’nin kumandasındaki Haçlı ordusu Haziran 1249’da Dimyat’ı aldı. Sâlih Eyyûb Kasım 1249’da öldü; eşi Şecerüddür ölümü gizleyerek yönetimi memlük kumandanlarıyla birlikte yürüttü. Şubat 1250’de Mansûre sokaklarına giren Haçlı öncü birliği Bahriyye memlükleri tarafından imha edildi ve 9. Louis Nisan 1250’de Fâriskûr yakınlarında esir alındı.

Haçlı tehlikesi geçince Hısnıkeyfa’dan gelip tahta oturan Turanşah, babasının memlüklerini görevden almaya başladı. Bahriyye emirleri 2 Mayıs 1250’de Fâriskûr’da Turanşah’ı öldürdü ve Şecerüddür’ü tahta çıkardı. Adına para basılan ve hutbe okunan Şecerüddür yaklaşık 80 gün tahtta kaldı.

Şecerüddür Neden Tahttan İndi?

Bağdat’taki Abbasî halifesi Müsta’sım-Billâh, bir kadının hükümdarlığını tanımadı. Suriye’deki Eyyubî melikleri de Mısır’ın memlüklerin eline geçmesini kabul etmeyerek harekete geçti. Bu baskı karşısında Şecerüddür, emirlerden İzzeddin Aybeg et-Türkmânî ile evlendi ve tahtı Temmuz 1250’de ona bıraktı. Aybeg 1257’de bir hamamda öldürüldü; cinayeti eşi Şecerüddür’ün düzenlediği anlaşılınca o da birkaç gün sonra öldürüldü.

Moğollara Karşı Mücadele

Aybeg’in küçük yaştaki oğlu Ali’nin yerine 1259’da tahta geçen Seyfeddin Kutuz, Moğolların Suriye’ye yaklaşmasını tahta çıkışının gerekçesi olarak gösterdi. Hülâgû’nun teslim olmasını isteyen elçilerini öldürttü ve Suriye’den kaçarak Mısır’a gelen Baybars ile uzlaştı.

Aynicâlût Savaşı (1260)

Hülâgû, Möngke Kağan’ın ölüm haberi üzerine ordusunun büyük kısmıyla doğuya çekilirken Filistin’de Kitbuga kumandasında 10.000 kişilik bir kuvvet bıraktı [2]. Kutuz, 3 Eylül 1260’ta Celile’deki Aynicâlût’ta bu orduyu yendi; Kitbuga savaş meydanında öldürüldü. Zaferin ardından Şam ve Halep Memlük hâkimiyetine girdi. Kutuz, 23 Ekim 1260’ta Kahire’ye dönüş yolunda Baybars ve bir grup emir tarafından öldürüldü.

Baybars ve Kahire’de Abbasî Hilafeti

Sultan olan 1. Baybars (1260-1277), Moğolların Bağdat’ı almasından kaçan Abbasî soyundan Ahmed’i 1261’de Kahire’de karşıladı ve onu el-Müstansır-Billâh unvanıyla halife ilan etti [3]. Halife, Baybars’a Mısır, Suriye ve Hicaz üzerinde saltanat yetkisi veren bir menşur verdi. Baybars 1268’de Antakya Prinkepsliği’ni ortadan kaldırdı, Kilikya Ermeni Krallığı’nı vergiye bağladı ve Suriye’deki İsmailî kalelerini aldı. Nisan 1277’de Elbistan ovasında Moğol ve Anadolu Selçuklu kuvvetlerini yenerek Kayseri’ye girdi. Aynı yılın Temmuz ayında Şam’da öldü.

Kalavunoğulları Dönemi (1279-1382)

Baybars’ın oğullarının kısa saltanatlarından sonra tahtı ele geçiren Kalavun, Ekim 1281’de Humus’ta İlhanlı ordusunu yendi ve 1289’da Trablus’u aldı. Akkâ seferine hazırlanırken 1290’da öldü. Oğlu Halil, Mayıs 1291’de Akkâ’yı aldı ve Sur, Sayda ile Beyrut bunu izleyen haftalarda teslim oldu.

Kalavun’un küçük oğlu Nâsır Muhammed 3 kez tahta çıktı. 1. saltanatı (1293-1294) 9 yaşında başladı, 2. saltanatı (1299-1309) emirlerin vesayeti altında geçti. Bu dönemde İlhanlı hükümdarı Gazan Han, Aralık 1299’da Memlük ordusunu yenerek Şam’a girdi; Memlükler Nisan 1303’te Şam yakınlarındaki Mercüssuffer’de İlhanlı ordusunu bozguna uğrattı. Nâsır Muhammed’in 1310-1341 arasındaki 3. saltanatında İlhanlılar ile 1323’te barış yapıldı ve Kahire’de yoğun bir imar faaliyeti yürütüldü. 1347-1349 yıllarında Mısır ve Suriye’yi saran veba salgını nüfusu ve vergi gelirlerini düşürdü.

Çerkez Memlükler Dönemi (1382-1517)

Burciyye’nin önde gelen emirlerinden Berkuk, Kasım 1382’de Kalavun soyundan son çocuk sultanı tahttan indirdi. Berkuk kısa bir süre tahttan uzaklaştırıldıysa da yeniden sultan oldu ve Timur’a karşı Osmanlılar ve Celâyirliler ile ittifak kurdu. Oğlu Ferec döneminde Timur, Ekim 1400’de Halep’i, ardından 1401’de Şam’ı aldı ve Şam’ın zanaatkârlarını Semerkant’a götürdü.

Barsbay (1422-1438) Kıbrıs’a 3 sefer düzenledi. Memlük ordusu Temmuz 1426’da Hirokitya’da Kıbrıs kralı Janus’u esir aldı; kral fidye ve yıllık vergi karşılığında serbest bırakıldı. Barsbay şeker ve baharat ticaretini devlet tekeline alarak hazineye gelir sağlamaya çalıştı. Halefi Çakmak 1440-1444 arasında Rodos’a düzenlediği seferlerde Saint-Jean şövalyelerinin adasını alamadı.

28 yıl tahtta kalan Kayıtbay (1468-1496), Dulkadirli Şehsuvar Bey’in ayaklanmasını 1472’de bastırdı ve 1477’de İskenderiye’de eski Faros Feneri’nin yerine bugün kendi adıyla anılan kaleyi yaptırdı. Çukurova’daki Ramazanoğulları ve Dulkadirliler üzerindeki nüfuz çekişmesi 1485’te Osmanlılar ile savaşa dönüştü. 6 yıl süren çatışmalarda Adana ve Tarsus birkaç kez el değiştirdi; savaş 1491’de Tunus hükümdarının aracılığıyla yapılan barışla sona erdi ve sınır savaş öncesindeki durumuna döndü.

Memlük Devleti Nasıl Yıkıldı?

Kansu Gavri (1501-1516) tahta çıktığında ödenmemiş asker maaşları ve boş bir hazine devraldı. Portekizlilerin Ümit Burnu’nu dolaşarak Hint Okyanusu’na girmesi Kızıldeniz üzerinden yapılan baharat ticaretini sarstı. Emir Hüseyin kumandasındaki Memlük donanması, Gücerat donanmasıyla birlikte Şubat 1509’da Diu açıklarında Portekizlilere yenildi. Gavri, Kızıldeniz’de yeni bir donanma kurmak için Osmanlılardan kereste, top ve barut aldı.

Osmanlılar ile Safevîler arasındaki savaşta Gavri’nin Şah İsmail ile yakınlaşması ve Dulkadirli Alâüddevle Bey’i desteklemesi Yavuz Sultan Selim’i Suriye’ye yöneltti. 24 Ağustos 1516’da Halep’in kuzeyindeki Dâbık ovasında yapılan savaşta Osmanlı ordusunun merkezinde tüfekli 12.000 yeniçeri bulunuyordu. Memlük süvarisi Osmanlı topçusu ve tüfekli piyadesi karşısında dağıldı; Gavri savaş sırasında hayatını kaybetti.

Kahire’de sultan seçilen Tomanbay, Ridâniye mevkiinde topçuyla desteklenmiş bir savunma hattı kurdu. Yavuz Sultan Selim, Mukattam tepelerinin arkasından dolaşarak bu hattı yandan ve arkadan vurdu. Muharebe sırasında Memlük süvarilerinin Osmanlı karargâhına yaptığı baskında vezir Hadım Sinan Paşa öldü. Osmanlı ordusu Kahire’ye girdikten sonra Tomanbay bir gece baskınıyla şehrin bir kısmını geri aldıysa da 3 gün süren sokak çatışmalarının ardından Nil’in batısına çekilmek zorunda kaldı.

Buhayre bölgesinde bir Arap kabile şeyhine sığınan Tomanbay, bu şeyh tarafından Osmanlılara teslim edildi. 13 Nisan 1517’de Kahire’nin Bâbüzzüveyle kapısında asıldı [5]. Kahire’deki son Abbasî halifesi el-Mütevekkil-Alellah İstanbul’a götürüldü ve Mekke şerifi Haremeyn’in anahtarlarını Yavuz Sultan Selim’e gönderdi.

Osmanlı Fethinden Sonra Memlükler

Yavuz Sultan Selim, Halep valisiyken Osmanlı tarafına geçen Hayır Bey’i Mısır valiliğine, Canbirdi Gazâlî’yi Şam valiliğine getirdi. Canbirdi Gazâlî, Yavuz Sultan Selim’in ölümünden sonra 1520’de ayaklanarak sultanlığını ilan etti ve 1521’de Osmanlı ordusuna yenilerek öldürüldü. Osmanlılar bu ayaklanmanın ardından Suriye’deki Memlük zümresini tasfiye etti, Mısır’daki memlükleri ise yeni idarenin içinde tuttu [6]. Mısır’da memlük usulüyle asker yetiştirilmesi Osmanlı döneminde de sürdü ve memlük kökenli beyler 18. yüzyılda eyaletin yönetiminde yeniden belirleyici bir güç hâline geldi.

Kaynakça:

1. Amalia Levanoni, “The Mamlūks in Egypt and Syria: The Turkish Mamlūk Sultanate (648-784/1250-1382) and the Circassian Mamlūk Sultanate (784-923/1382-1517)”, The New Cambridge History of Islam, vol. 2: The Western Islamic World, Eleventh to Eighteenth Centuries, ed. Maribel Fierro, Cambridge 2010, pp. 237-284.
2. Reuven Amitai-Preiss, Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281, Cambridge 1995, pp. 26-48.
3. Linda S. Northrup, “The Baḥrī Mamlūk Sultanate, 1250-1390”, The Cambridge History of Egypt, vol. 1: Islamic Egypt, 640-1517, ed. Carl F. Petry, Cambridge 1998, pp. 242-289.
4. Amalia Levanoni, “The Mamluk Conception of the Sultanate”, International Journal of Middle East Studies, vol. 26, no. 3 (1994), pp. 373-392.
5. Celâlzâde Mustafa Çelebi, Selim-nâme, haz. Ahmet Uğur – Mustafa Çuhadar, Ankara 1990, s. 196-202.
6. David Ayalon, “The End of the Mamlūk Sultanate (Why Did the Ottomans Spare the Mamlūks of Egypt and Wipe Out the Mamlūks of Syria?)”, Studia Islamica, 65 (1987), pp. 125-148.