Akkoyunlu Devleti’nde Başvezir Kimdi?

Akkoyunlu vezirliği, 1378-1508 yılları arasında Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran’da hüküm süren Akkoyunlu Devleti’nde büyük divanın sivil kanadına başkanlık eden ve mali işleri yürüten bir makamdır.

Akkoyunlu kaynaklarında Osmanlı’daki vezîriâzam ya da sadrazam gibi tek bir başvezir unvanı geçmez. Divanın en yüksek sivil görevlisi dönemine göre vezir, sadr, vekil veya emîr-i dîvân adlarıyla anılır.

Divanda Türkmen Beyleri ve Şehirli Kâtipler

Devletin en yüksek karar organı, emîrlerle boy hanlarının katıldığı kengeş idi. Uzun Hasan döneminde divanın sivil tarafında 4 üst görev bulunuyordu: büyük divana başkanlık eden vezir, mali idareden sorumlu müstevfiyü’l-memâlik, devlet mührünü basan mühürdar ve saray işlerine bakan mirahur [1]. Kaynaklar bu makamların yetki sınırlarını açıkça çizmez.

Askerî taraf ise Türkmen beylerinin elindeydi. Divân-ı Emâret’in başında melikü’l-ümerâ denilen bir bey bulunurdu; askerî işlerin tamamı ona bağlıydı ve hükümdarın bulunmadığı seferlerde orduyu o yönetirdi. Emîrler hükümdardan maaş almaz, fiilen babadan oğula geçen toprak tahsisleriyle geçinirdi.

Akkoyunlu Vezirleri Türk müydü?

Vezirler, İran şehirlerinin kâtip ailelerinden gelirdi. Akkoyunlu vezirliği Selçuklular ve İlhanlılar dönemindeki kadar güçlü değildi; makamı daha çok yerli İranlı memurlar doldurur, işleri de büyük ölçüde maliyeyle sınırlı kalırdı [2]. Vezirin geliri, babadan oğula geçmeyen iktalardan sağlanırdı. Maliye teşkilatında vezirden sonra sâhib-i dîvân gelirdi; bu görevli tecrübeli İranlı divan memurları arasından seçilir, vezire ve hükümdara karşı sorumlu olurdu.

Uzun Hasan Döneminde Divan Kadrosu

Kara Osman Bey döneminde Akkoyunluların elinde İran-İslam tipinde basit bir bürokrasi vardı. Uzun Hasan, Karakoyunlu ve Timurlu topraklarını aldıktan sonra mevcut idari düzeni ve bu düzenin memurlarını yerinde bıraktı. Bitlisli Hüsâmeddin Ali, Diyarbekir’deki Akkoyunlu sarayında münşîlik yaptı, devlet merkezi Tebriz’e taşınınca oraya gitti ve Abdurrahman-ı Câmî’nin ilmî meclislerine katıldı [3]. Kitâb-ı Diyârbekriyye yazarı Ebû Bekr-i Tihrânî de 1469’dan sonra bu divanın münşîleri arasındaydı.

Uzun Hasan halkın şikâyetlerini divanda kendisi dinlerdi. Yaylakta ya da kışlakta bulunduğu zamanlarda bile her çarşamba derviş kıyafeti giyip yün kuşak kuşanarak Divân-ı Mezâlim‘i toplardı.

Fars’ta Şehzade Divanı

Merkezdeki ikili düzen eyaletlerde de görülür. Fars’ın Uzun Hasan adına ilk valisi Musullu Ömer Bey idi; “emîr-i a’zam” unvanıyla anılan Nâsırüddin Ömer Bey, eyaletin idaresini düzenlemek için Şiraz’a gönderildi [4]. Valilik daha sonra Uzun Hasan’ın oğlu Halil‘e verildi ve Şiraz, şehzadenin divanının merkezi oldu.

Sultan Yakub Döneminde Sâveli Kadro

Yakub’un 1478’de tahta çıkmasıyla divanın sivil kanadı Sâve’den gelen bir ailenin eline geçti. Ailenin başı Kadı İsa, Şükrullah adlı bir vezirin oğluydu. Yakub’a şehzadeliğinde ders vermiş, onun saltanatında başkadılığa yükselmişti.

Tevki Yetkisi Ne Demekti?

Yakub, büyük saltanat mührünün karşılığı olarak Kadı İsa’ya tevki (onay işareti koyma) yetkisi verdi. Onun tevkiini taşımayan belge geçerli sayılmazdı. Kadı İsa, Memlük ve Osmanlı elçilerinin kabul edildiği bir mecliste sırmalı kumaştan bir elbisenin giyilmesine de müdahale etti [5]. Irak-ı Acem ve İran vilayetlerinin büyük memurları arasında sözü hükümdarınkine yakın bir ağırlık taşıyordu.

Kadı İsa’nın Yakınları Hangi Görevlerdeydi?

Kadı İsa’nın kız kardeşinin oğlu Şeyh Necmeddin Mesud, toprak ve maliye işlerinden sorumluydu. Hükümdar onu emîr-i dîvân olarak atamıştı; kaynaklar ona pervâneci sıfatını da verir. Şerafeddin Mahmud Deylemî vezir ve divanın müşrifi (denetçisi) idi. Kadı İsa, Deylemî’yi Irak’a görevli gönderdi, ardından onun yerine kendi kardeşi Şeyh Ali’yi vekil tayin etti. Şeyh Ali, Irak-ı Acem ve İran’da memurları görevden alma yetkisiyle donatıldı. Bu kadronun suyurgalları gözden geçirme girişimi, divanın sivil kanadı ile Türkmen emîrleri arasındaki gerginliği artırdı.

Yakub döneminde Fars başkadılığını kabul eden Celâleddin Devvânî, saltanatın son yıllarında hükümdarın merkezîleşme siyasetine karşı çıktı. Hüsâmeddin Ali’nin oğlu İdrîs-i Bitlisî, Yakub’un sarayında münşîlik ve şehzadelere lalalık yaptı; Rüstem ve Elvend beylerin sarayında da münşî olarak kaldı.

Kaynaklarda Geçen Akkoyublu Sivil Görevlileri ve Unvanları

Sofu Halil ve Sâveli Kadronun Sonu

Yakub, 24 Aralık 1490’da öldü. Baysungur’un atabegi Musullu Sofu Halil, iktidarı ele aldıktan sonra sivil kadroyu dağıttı. Kadı İsa, Karabağ’da yakalandı ve 1491’in başlarında ordu pazarında idam edildi. Kardeşi Şeyh Ali de Tebriz’de öldürüldü. Necmeddin Mesud bir süre kaçmayı başardı, fakat Baysungur’un yanında Şirvan’da bulunduğu sırada zehirlenerek öldü.

Son Akkoyunlu Vezirleri Safevî Divanına Nasıl Geçti?

Akkoyunlu vezirlerinin bir kısmı 1501’den sonra Safevî divanında görev aldı. Şah İsmail, devleti kurduğunda eski Akkoyunlu veziri Tebrizli Emir Zekeriyya Keçecî’yi vezirliğe getirdi ve ona “Azerbaycan’ın anahtarı” dedi. 1503-1504’ten itibaren bu makamı eski Akkoyunlu vezirlerinden Mahmudcan Deylemî ile paylaştı [9]. Emir Zekeriyya 1512’de, Mahmudcan Deylemî 1514’te öldü.

İdrîs-i Bitlisî ise Akkoyunlu divanından Osmanlı sarayına geçti ve 2. Bayezid’in özel nişancısı oldu.

Kaynakça:

1. Rosemarie Quiring-Zoche, “Āq Qoyunlū”, Encyclopaedia Iranica, vol. II, fasc. 2, London 1986, pp. 163-168.
2. İsmail Aka, “İsmail Hasanzâde, Hükümet-i Kara Koyunlu ve Ak Koyunlu der İran” (kitap değerlendirmesi), Cihannüma: Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, c. VII, sy. 2 (Aralık 2021), s. 301-307 (s. 303).
3. Abdülkadir Özcan, “İdrîs-i Bitlisî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXI, İstanbul 2000, s. 485-488.
4. Vladimir Minorsky, “A Civil and Military Review in Fārs in 881/1476”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 10, no. 1 (1940), pp. 141-178.
5. Vladimir Minorsky, “Akkoyunlular ve Toprak Reformları”, çev. Cüneyt Kanat, Belleten, c. 62, sy. 235 (Aralık 1998), s. 863-880 (s. 866-867).
6. Andrew J. Newman, “Davānī, Jalāl-al-Dīn Moḥammad”, Encyclopaedia Iranica, online edition, 1994, https://www.iranicaonline.org/articles/davani-jalal-al-din-mohammad/.