Gedik Ahmed (Ahmet) Paşa (ö. 1482), Fatih Sultan Mehmed döneminde Karaman topraklarını, Kırım kıyılarını ve Güney İtalya’daki Otranto’yu fetheden bir Osmanlı vezîriâzamı ve komutanıdır.
Gedik Ahmed Paşa Kimdir?
Gedik Ahmed Paşa’nın hangi milletten geldiği kesin olarak bilinmez; Arnavut ya da Rum asıllı bir esir veya devşirme olduğu düşünülür [2]. Bir İtalyan tanığı onun Sırbistan’da doğduğunu yazar. 1570 tarihli bir tahrir defterinde Punuševce köyünün öbür adının “Gedik Ahmed Paşa” olarak kaydedilmesi, burayı doğum yeri olarak gösterir. Paşa’nın yakınlardaki Vranya’da bir cami yaptırıp vakıf kurması da bu bilgiyi destekler [1].
2. Murad döneminde iç oğlanı olarak Enderun’a alındı [3]. Fatih Sultan Mehmed’in saltanatında saraydan askerî bir rütbeyle çıktı ve kısa bir süre Rum beylerbeyiliği yaptı.
“Gedik” Lakabı Nereden Gelir?
“Gedik” lakabının kale yapımı ve onarımındaki ustalığından ya da gediklilerden olmasından geldiği ileri sürülür [1].
Anadolu Beylerbeyiliği ve Karaman Seferleri
Ahmed Paşa’nın adı kaynaklarda 1461’den itibaren geçmeye başlar. Aynı yıl Koyulhisar’ın alınmasında bulundu. 1462’den sonra İshak Paşa’nın yerine Anadolu beylerbeyi oldu. 1469’da Karaman Ereğlisi’ni ve Aksaray’ı aldı; Şehzade Mustafa bu fetihlerden sonra Konya’ya vali olarak yerleşti. 1471-1472 yıllarında Silifke, Mokan, Gorigos, Gülek ve Lülye kalelerini ele geçirdi [1].
Alâiye (Alanya) 1471’de Selçuklu hanedanının son temsilcilerinden Kılıç Arslan’dan barış yoluyla teslim alındı [4]. Paşa, Karamanoğulları’ndan Pîr Ahmed ve Kasım Bey’in yeniden ele geçirdiği İçel taraflarını da geri aldı.
Otlukbeli’nde Şehzade Bayezid ile Anlaşmazlık
Gedik Ahmed Paşa, 1473’te Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan‘a karşı yapılan Otlukbeli Savaşı‘nda Osmanlı ordusunda bulundu. Svaş öncesi de Hasan Padişah’a elçi olarak gönderilmişti. Bu savaşta Şehzade Bayezid’e karşı takındığı tavrın, 9 yıl sonraki idamının asıl sebebi olduğu ileri sürülmüştür [3].
Sadrazamlık ve Kırım Seferi
Vezîriâzam Mahmud Paşa’nın 2. kez görevden alınması üzerine Gedik Ahmed Paşa 1474’te vezîriâzam oldu.
Kefe Neden Hedef Alındı?
Kefe, Hindistan, Çin, Türkistan ve Sibirya’dan gelen ticaret yollarının birleştiği bir noktadaydı [3]. Fatih, Amasra’dan Trabzon’a kadar uzanan Karadeniz kıyısını alınca Kefe’deki Cenevizliler yalnız kaldı. Kırım Hanlığı’nın yönetiminde söz sahibi olan kabile beyleri de Osmanlı Devleti ile temas kurarak onları Kırım’a davet etti [5].
Kefe’nin Fethi (1475)
Gedik Ahmed Paşa, Haziran 1475 tarihinde 100 parçalık bir donanmayla Kefe’yi aldı ve bütün sahil şeridi Osmanlı hâkimiyetine geçti [5]. Osmanlı kroniklerinin bir kısmında donanma 300 gemi, ordu yaklaşık 70.000 kişi olarak verilir [3]. Kefe’nin ardından Ceneviz kolonilerinden Menkûb (Mangup) ve Azak kaleleri de alındı.
Fetihten sonra Cenevizliler arasından 1.500 kişi yeniçeri ocağına alındı, 40.000 kişi göç ettirilerek İstanbul’a gönderildi. Gedik Ahmed Paşa, Cenevizlilerin elinde tutsak bulunan Kırım Hanı Mengli Giray’ı serbest bıraktı ve Kırım Hanlığı Osmanlı hâkimiyetini tanıdı.
Avlonya Sancakbeyliği ve Otranto Seferi
Avlonya sancakbeyi Gedik Ahmed Paşa, 1479’da Tocco hanedanına ait Ayamavra (Lefkas), Kefalonya ve Zanta (Zakintos) adalarını aldı. Ertesi yaz 132 gemi ve 18.000 kişilik bir kuvvetle 26 Temmuz 1480’de Avlonya’dan İtalya’ya hareket etti.
Otranto Nasıl Alındı?
Osmanlı kuvvetleri 28 Temmuz’da Apulia kıyısına çıktı ve Otranto’yu top desteğiyle kuşattı. Şehir 11 Ağustos 1480’de hücumla alındı. Osmanlı akınları buradan Lecce, Brindisi ve Taranto yörelerine kadar uzandı. Gedik Ahmed Paşa, ertesi sefer mevsiminde daha büyük bir kuvvetle dönmek üzere Otranto’da 8.000 kişilik bir garnizon bıraktı ve yeni kuvvet toplamak için Avlonya’ya geçti [7].
Fatih’in Ölümünden Sonra
Gedik Ahmed Paşa, Fatih Sultan Mehmed’in Mayıs 1481’deki ölümünün haberini Avlonya’da aldı [7]. 2. Bayezid, kardeşi Cem Sultan ile taht mücadelesine girdi ve paşanın İtalya’ya dönmesine izin vermedi. Desteksiz kalan Otranto garnizonu 10 Eylül 1481’de Napoli kuvvetlerine teslim oldu [8].
Gedik Ahmed Paşa Neden Hapsedildi?
2. Bayezid, aralarındaki bazı anlaşmazlıklar yüzünden Gedik Ahmed Paşa’yı hapse attırdı. Paşanın hapsedilmesi kapıkulu askerlerinin ayaklanmasına yol açtı; bunun üzerine serbest bırakıldı ve vezirliği iade edildi [1]. Serbest kalmasında Vezîriâzam İshak Paşa ile Hersekzâde Ahmed Paşa’nın onun için kefil olması da etkili oldu.
Karamanoğlu Kasım Bey İsyanı
Karamanoğlu Kasım Bey, taht mücadelesini fırsat bilerek topladığı aşiret kuvvetleriyle İçel’e geldi, Konya valisi Şehzade Abdullah’ı şehirden kaçırdı ve Konya’yı kuşattı. Gedik Ahmed Paşa isyanın bastırılmasında görev aldı, ancak Kasım Bey’in Suriye’ye kaçmasını önleyemedi.
Gedik Ahmed Paşa Nasıl Öldü?
Cem Sultan’ın yenilerek Rodos şövalyelerine sığınmasından sonra 2. Bayezid vezirleriyle birlikte Edirne’ye gitti ve Yenisaray’da bir ziyafet verdirdi. Ziyafetin sonunda vezirlere hil’at giydirilirken ağır sözlerle suçladığı Gedik Ahmed Paşa’ya ölüm alâmeti olarak siyah ketenden bir kaftan giydirildi ve paşa öldürüldü. Bu tarih 18 Kasım 1482’ye karşılık gelir; paşa boğdurularak öldürüldü ve Edirne’ye defnedildi.
İdam Edilmesinin Sebebi Neydi?
Gedik Ahmed Paşa, Cem taraftarı olmakla suçlanarak idam edildi [8]. 2. Bayezid paşayı sevmiyor, ona güvenmiyor ve onun Cem yanlısı olduğuna kesin olarak inanıyordu.
Gedik Ahmed Paşa Ailesi
Gedik Ahmed Paşa’nın oğlu Mehmed Bey, 1486’dan sonra 2. Bayezid’in kızı Selçuk Sultan ile evlenmiştir.
Gedik Ahmed Paşa’nın Yaptırdığı Eserler
Gedik Ahmed Paşa Lâdik’te bir mescit ve bir köprü, Kütahya’da bir mektep ve bir arasta, Beküş köyünde bir mektep yaptırdı. Konya’daki Mevlevî tekkesini onarttı. İstanbul’da yaptırdığı hamam, çevresindeki semte Gedikpaşa adını verdi.
Kaynakça:
- Hedda Reindl-Kiel, “Gedik Ahmed Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XIII, İstanbul 1996, s. 543-544.
- İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Değerli Vezir Gedik Ahmed Paşa II. Bayezid Tarafından Niçin Katledildi?”, Belleten, c. XXIX, sy. 115 (1965), s. 491-497.
- Nur Akbaş, “Osmanlı Kaynaklarına Göre Gedik Ahmed Paşa’nın Kırım Seferi”, Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 2, Kafkasya Özel Sayısı (2017), s. 14-26.
- İdris Bostan, “Alanya”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. II, İstanbul 1989, s. 339-341.
- Yücel Öztürk, “Kefe”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXV, Ankara 2002, s. 182-184.
- Halil İnalcık, “Mehmed II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXVIII, İstanbul 2003, s. 395-407.
- Metin Ziya Köse, “Otranto Seferi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, Ek-2, İstanbul 2019, s. 382-384.
- Şerafettin Turan, “Bayezid II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. V, İstanbul 1992, s. 234-238.
