Uzun Hasan (Hasan Padişah), 1457-1478 yılları arasında Doğu Anadolu, Azerbaycan ve İran’da hüküm süren bir Akkoyunlu hükümdarıdır.
Uzun Hasan, Şubat-Mart 1425 yılında doğdu. Babası, Akkoyunlu Devleti’nin kurucusu Karayülük Osman Bey’in oğlu Ali Bey, annesi Saray (Sâre) Hatun idi. 11 yaşındayken Diyarbekir’in (Âmid) muhafazasıyla görevlendirildi, ardından Harput’a gönderildi. 1439-1440 yıllarında Mardin yöresine ve Ergani’ye akınlar düzenledi [1].
Uzun Hasan’ın Eşleri ve Çocukları
Hasan Padişah’ın ilk eşi Selçukşah Begüm, Halil, Yusuf, Yâkub ve Mesih adlı 4 oğlun annesiydi [4]. Amcası Muhammed Bey’in kızı olan Selçukşah Begüm ile 15 yaşında evlendirilmişti. Otlukbeli yenilgisinden sonra Uzun Hasan, Selçukşah Begüm’ün etkisi altında kaldı. Uğurlu Muhammed ve Zeynel Mirza da Uzun Hasan’ın oğullarındandır.
Uzun Hasan Adı Nereden Gelir?
Kaynaklarda “Ebü’n-nasr” unvanıyla anılan Hasan Bey, uzun boylu olduğu için Uzun Hasan lakabını aldı. Döneminde hazırlatılan kanunnâmeler “Hasan Padişah Kanunları” adıyla anılır.
Uzun Hasan’ın Akkoyunlu Tahtına Çıkışı
Amcası Hamza Bey Ekim 1444 tarihinde Diyarbekir’de öldükten sonra Akkoyunlu ailesi içinde taht mücadelesi başladı. Ağabeyi Cihangir Bey, Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah’ın desteğini aldı ve 1452’de onunla barış yaptı. Hasan Bey, Ramazan Eylül 1452’de Diyarbekir’i ele geçirdi.
Cihan Şah’ın Cihangir’e yardım için gönderdiği Karakoyunlu ordusu, Haziran 1457’de Diyarbekir yakınlarında Hasan Bey’e yenildi. Bu zaferle Hasan Bey, Akkoyunlu beyleri arasında tek söz sahibi hâline geldi. 1458’de Nökerleriyle beraber Gürcistan’a sefer düzenleyerek Tiflis’i yağmaladı. 1462’de Hasankeyf’i aldı ve Bayburt’u Akkoyunlu topraklarına kattı.
Uzun Hasan’ın Trabzon Rum İmparatorluğu ile İlişkisi
Uzun Hasan, Trabzon’u yöneten Komnenos hanedanından Despina Hatun (Theodora) ile evliydi. Rivayete göre oğullarından Maksud bu evlilikten doğdu. Bu akrabalığa rağmen Fatih Sultan Mehmed’in 1461’de Trabzon’u fethetmesini engelleyemedi [1].
Karakoyunlu ve Timurlu Devletlerine Karşı Zaferleri
Cihan Şah, 1467’de kalabalık bir orduyla Uzun Hasan’ın üzerine yürüdü. Uzun Hasan, 10 Kasım 1467’de Bingöl-Sancak mevkiinde Karakoyunlu ordusunu baskınla dağıttı. Cihan Şah bu baskında öldürüldü ve Karakoyunlu Devleti yıkıldı.
Cihan Şah’ın oğlu Hasan Ali, Timurlu hükümdarı Ebû Said Mirza’dan yardım istedi. Akkoyunlular, Eylül 1468’de Merend yakınında Hasan Ali’yi yendi. Azerbaycan’a giren Ebû Said Mirza’nın ordusu Ocak-Şubat 1469’da bozguna uğratıldı ve esir alınan Ebû Said öldürüldü. Hasan Ali, Nisan-Mayıs 1469’de Hemedan’da öldürüldü.
Bu zaferlerden sonra Akkoyunlu sınırları Kirman’daki Narmasîr şehrine kadar uzandı ve Bağdat da Akkoyunlu idaresine katıldı. Devletin başşehri Tebriz oldu.
Hasan Padişah’ın Osmanlı Devleti ile Mücadelesi
Uzun Hasan, Osmanlılar’a karşı Karamanoğulları’nı destekledi. 1471-1472 yılında Karamanoğlu Pir Ahmed ve Kasım beylerin yanında yer aldı. Gönderdiği Akkoyunlu ordusu Tokat’ı yağmalayıp yaktı. Ardından Yusufça Mirza kumandasında Karaman’a giden 20.000 kişilik Akkoyunlu ordusu, Beyşehir ile Akşehir arasındaki Eflâtunpınarı’nda Osmanlı kuvvetlerine yenildi [2].
Venedik ile İttifak Arayışı
Venedik, 1463’te Osmanlı Devleti ile savaşa girince Uzun Hasan’a arka arkaya elçiler gönderdi. Uzun Hasan da Macaristan, Rodos şövalyeleri ve Kıbrıs Krallığı ile Osmanlılar’a karşı ittifak kurmaya çalıştı. Akkoyunlu elçisi Hacı Muhammed 1472’de Venedik’e gitti. Venedik’in Uzun Hasan için yolladığı ateşli silahlar ona ulaşmadı.
Uzun Hasan, barış şartı olarak Kapadokya ve Trabzon’u istedi. Fatih Sultan Mehmed ise cevabında ağır sözlerle onu baharda savaşa çağırdı.
Otlukbeli Savaşı
Fatih Sultan Mehmed, Mart 1473’te Üsküdar’dan Uzun Hasan üzerine yola çıktı. Osmanlı ordusu Tercan yakınlarında Fırat’ı takip ederken Rumeli beylerbeyi Has Murad Paşa‘nın kuvvetleri, 4 Ağustos 1473’de Akkoyunlu pususuna düştü. Has Murad Paşa nehri geçmeye çalışırken boğuldu ve şehit oldu.
Asıl savaş, 11 Ağustos 1473’te Tercan yakınlarındaki Otlukbeli‘nde yapıldı. Uzun Hasan savaşı sürdürmenin mümkün olmadığını anlayınca, yerine kendisine benzeyen Alpagot Pîr Mehmed Bey’i bırakarak savaş alanından çekildi. Kirman valisi olan oğlu Zeynel Mirza savaşta öldü [2].
Uzun Hasan’ın Ölümü
Otlukbeli’den 1 yıl sonra oğlu Uğurlu Mehmed babasına karşı isyan etti. Uzun Hasan’ın öz kardeşi Urfa valisi Üveys Bey de Uğurlu Mehmed ile birlikte harekete geçti. İsyan bastırıldı ve Üveys Bey Rebîülevvel Temmuz 1475’te öldürüldü. Uğurlu Mehmed, Fatih Sultan Mehmed’e sığındı. Uzun Hasan 1476 yılında Gürcistan’a son seferini yaptı. Uğurlu, babasının öldüğü yolundaki haber üzerine Erzincan’a geldi ve Aralık 1477’de öldürüldü.
Uzun Hasan, Ramazan Bayramı gecesi (6 Ocak 1478) öldü. Tebriz’de yaptırdığı Nasriyye bahçesine gömüldü [1]. Selçukşah Begüm’den doğan büyük oğlu Halil, babasının sağlığında veliaht ilan edilmişti ve tahta o geçti. Halil’in öz kardeşi Yâkub Bey aynı yıl isyan ederek Hoy çayı kenarında Halil’i yendi ve Akkoyunlu hükümdarı oldu [3].
Kültür ve İdare
Uzun Hasan, vergi, idare ve toplumsal hayatla ilgili kanunnâmeler hazırlattı. Bu kanunnâmeler Osmanlı fethinden sonra doğu ve güneydoğu vilayetlerinde bir süre kullanıldı, ardından yerlerini Osmanlı kanunnâmeleri aldı. Akkoyunlu tarihini anlatan Kitâb-ı Diyârbekriyye’yi Ebû Bekr-i Tihrânî’ye yazdırdı. Hacca giderken yanına gelen astronom Ali Kuşçu’yu sarayında ağırlamıştır.
Kaynakça:
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
- Erhan Afyoncu, “Otlukbeli Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 4-6.
- Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. II, İstanbul 1989, s. 270-274.
- Ayşe Atıcı Arayancan, “Akkoyunlu Sarayında Hristiyan Bir Şahbanu: Theodora Maria Katerina/Despina Hatun”, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, c. 7, sy. 1 (Haziran 2024), s. 83-102 (s. 89-90).
