Ribat birlikleri, 7. ile 12. yüzyıllar arasında İslam dünyasının kara ve deniz sınırlarındaki ribatlarda nöbet tutan, büyük kısmı gönüllülerden oluşan murâbıt topluluklarıdır.
Bu topluluklar Bizans sınırındaki Tarsus ve Massîsa’dan İfrîkıye’nin Sahil bölgesine, Endülüs kıyılarından Maveraünnehir’e kadar uzanan geniş bir alanda görüldü. Murâbıtların arasında asker kadar fakih, muhaddis ve zâhit de vardı; nöbet, ibadet ve ilim aynı binada yürütülürdü.
Ribat ve Murâbıt Nedir ve Ne Anlama Gelir?
Arapça “rabt” kökünden gelen ribat, sözlükte bir şeyi bağlamak anlamına gelir. Terim olarak düşman saldırısına karşı sınırda beklemeyi, bu iş için atları hazır tutmayı ve bu görevin yürütüldüğü yapıyı ifade eder. Kur’an’da Enfâl suresinin 60. ayetinde “ribâtü’l-hayl” (bağlanıp hazır tutulan atlar) ifadesi geçer, Âl-i İmrân suresinin son ayetindeki “râbitû” emri de aynı köktendir. Ribat görevini yerine getiren kişiye murâbıt denir.
Hadis mecmualarında ribatın faziletine dair çok sayıda rivayet bulunur. Bunlardan birinde Allah yolunda geçirilen 1 günlük ribatın başka yerlerde geçirilen 1.000 günden hayırlı olduğu, bir başkasında murâbıtın amel defterinin kıyamete kadar açık kaldığı ve onun kabir azabından korunacağı bildirilir [1]. Sınırda tutulan 1 gün ve 1 gecelik nöbetin 1 ay oruç ve ibadetten üstün sayıldığı rivayet de Müslim’in Sahîh’inde yer alır.
Ribat Birlikleri Nasıl Ortaya Çıktı?
İlk murâbıtlar Suriye kıyısında görüldü. Bizans donanmasının baskınlarına açık olan sahil şehirleri 7. yüzyılın ortasından itibaren ribat sayıldı ve kaynaklarda “cihad” ile “ribat” kelimeleri birbirinin yerine kullanıldı. Hz. Ömer’in 8 eyalette cihad için 40.000 atı hazır tuttuğu nakledilir [2]. Hz. Osman döneminde Şam valisi Muâviye b. Ebû Süfyân, Cebele’de bir kale ile askerî binalar yaptırdı, Sur ve Sayda’yı tahkim ettirdi.
Bizans Sınırında Âlim Murâbıtlar
Abbâsîler döneminde Toroslar boyunca uzanan Bizans sınırı “sugūr” (uç kaleler) ve onların gerisindeki “avâsım” (destek bölgesi) olarak bölümlere ayrıldı. 8. yüzyılda pek çok âlim ve zâhit bu bölgeye göç etti ya da bir süre kalarak fiilen veya sembolik olarak savaşlara katıldı. Bunlardan Ebû İshâk el-Fezârî (ö. 802’den sonra), hukuki statüsü belirsiz olan sınır topraklarında mülk edinmekten kaçınılmasını savundu [3]. Massîsa’da yaşayan Süneyd gibi âlimler ve Tarsus ile Massîsa kadılığı yapan zâhitler, sınır toplumunun dinî önderleriydi.
Bu çevrenin en tanınmış ismi Abdullah b. Mübârek idi. 736’da Merv’de doğdu, Hârûnürreşîd döneminde Massîsa ve Tarsus yörelerinde Bizanslılara karşı savaştı. Geçimini ticaretle sağladı, kazancından her yıl yaklaşık 100.000 dirhemi âlimlere, öğrencilere ve yoksullara dağıttı. Cihadın faziletine dair 262 hadis içeren Kitâbü’l-Cihâd, bu konuda yazılan ilk eserdir; tek nüshası Leipzig’dedir [4]. Abdullah b. Mübârek 797’de Fırat kıyısındaki Hît’te öldü.
Murâbıtlar Kimlerdi?
İfrîkıye’de ribat topluluklarının üyeleri büyük ölçüde fakih, muhaddis ve zâhitlerden oluşuyordu. Çoğu Sahil bölgesinin kendi halkındandı. Bir kısmı yalnızca belirli mevsimlerde, özellikle Ramazan ayında ribata geliyor, bir kısmı ise orada kalıcı olarak yerleşiyordu. Mâlikî fakihi Sahnûn (ö. 854) da Ramazanlarını ribatta geçirenlerdendi. Ribatlar arasında dolaşan “seyyah” murâbıtlar da vardı.
Murâbıtlar Ordudan Maaş Alır mıydı?
İfrîkıye murâbıtları devletten maaş almıyordu ve düzenli ordu olan cünd’den ayrı duruyordu. Cünd ile Aglebî emirleri arasındaki çatışmalara da katılmadılar. Ribatların geçimi, “himâ” adı verilen arazilerin işletilmesine dayanıyordu; 788-806 yılları arasında Kayrevan kadılığı yapan Abdullah b. Gānim bu arazilerin kuruluşuna bizzat nezaret etti. Ücretli muhafızların ribatlara yerleştirilmesi daha geç bir gelişmedir.
Ribat topluluklarının askerî niteliği tarih yazımında tartışılır. 20. yüzyılın ilk yarısındaki çalışmalar murâbıtları savaşçı bir sınır muhafızı olarak gördü ve ribatları mimari açıdan inceledi. Tunuslu araştırmacıların 1999 ve 2004’teki çalışmaları ise 9. yüzyılda ribattaki askerî görevin büyük ölçüde sembolik hâle geldiğini ileri sürdü. 2023’te yayımlanan bir inceleme bu görüşleri uzlaştırmaya çalışır: ribatlar biçim olarak askerîleşmiş olsa da savaştaki etkileri sınırlıydı ve murâbıtları bir arada tutan şey “kahramanlaştırılmış bir dindarlık” idi; Bizans sınırındaki zâhit âlimlerin biyografilerinde savaşta ölen hiç kimse kaydedilmemiştir [5].
Bölgelere Göre Ribat Birlikleri
Abbâsî valisi Harseme b. A’yen’in 795-796’da Monastır’da yaptırdığı yapı, Kuzey Afrika’daki ilk ribat kabul edilir. Aglebî emiri 1. Ziyâdetullah 821’de Sus’ta bir tersane kurdu; şehirdeki Kasrü’r-ribât’ın gözetleme kulesi de aynı yıla tarihlenir. Sicilya’ya gönderilen Aglebî donanması 827’de Sus limanından denize açıldı. Aynı yıl Abdurrahîm er-Rabî, resmî bir fermanla Kasr Ziyâd adlı ribatı inşa ettirdi. Aglebîler, İskenderiye’den Atlas Okyanusu’na uzanan kıyı şeridini bir ribat zinciriyle donattı. Ebû İbrâhim Ahmed’in (856-863) “taş ve kireçten, demir kapılı” 10.000 kale yaptırdığı haberi İbn Haldûn ve İbnü’l-Esîr’in eserlerinde geçer.
Filistin Kıyısı: Esir Fidyesi
10. yüzyılda Kudüslü coğrafyacı Mukaddesî, Filistin kıyısında 7 ribat sayar: Gazze, Mîmâs, Askalan, Mâhûzü Ezdûd, Mâhûzü Yubnâ, Yafa ve Arsûf. Buradaki murâbıtların başlıca işi, şalandî ve şevânî denilen Bizans gemilerinin getirdiği Müslüman esirleri fidye karşılığında kurtarmaktı. Gemi görüldüğünde gece minarede ateş, gündüz duman yakılır, işaret kuleden kuleye merkeze ulaştırılır ve davullarla halk toplanırdı. Pazarlıkta 3 esir için 100 dinar ödenirdi [6].
Endülüs
Endülüs’te ribat geleneği “râbıta” adıyla doğu kıyılarında yayıldı. Ribat, ilk dönemin toplu ve resmî cihadının yerini alan, daha bireysel bir dindarlık biçimiydi. Râbıtaya gelenler belirli bir süre kalıp evlerine ya da başka bir sınır noktasına dönerdi; özellikle Ramazan ayında yapılan ziyaretlerde sürekli Kur’an okunur, yeme ve giyimde sadelik gözetilirdi. Bilinen Endülüs râbıtalarının tamamı özel girişimle kuruldu ve bağışlarla yaşatıldı [7].
Alicante yakınlarındaki Guardamar del Segura’da 1984’te başlayan kazılarda, her biri mihraplı 21 küçük mescit, büyük bir salon ve 6 oda ortaya çıktı. Yapının kitabesi 944-945 tarihlidir. Burası 9. yüzyılın sonunda Bechine (Pechina) kökenli denizcilerin (bahriyyûn) kurduğu bir ticaret durağı olarak başladı ve Kurtuba Hilafeti döneminde mescidin çevresine dizilen hücreleriyle bir ibadet ve hac merkezine dönüştü. Tortosa kıyılarında ise gönüllüler gözetleme, çarpışma ve ibadeti birlikte sürdürdü; burada bulunan bazı fakihler Hristiyanlarla savaşırken öldü [8]. Guardamar 1048-1049 depreminden sonra terk edildi. 1304 tarihli bir belge buraya yapılan ziyaretleri yasakladı, bu yasak 1327’de kaldırıldı.
Horasan ve Maveraünnehir
Buhara yakınlarındaki Beykend’de 854-855’ten önce 1.000’den fazla ribat bulunduğu, Saffârî hükümdarı Amr b. Leys’in de 1.000 ribat yaptırdığı nakledilir. Ceyhun kıyısındaki Zülkarneyn ve Zülkifl ribatları bölgenin en tanınmış ribatlarıydı. Sâmânî emiri İsmâil b. Ahmed, Buhara’nın Semerkant kapısı yakınında bir ribat yaptırıp yoksullar için zengin vakıflar bağladı, Berked köyündeki ribatı da dervişlere tahsis etti [9].
Ribattan Murâbıtlar Devletine
Kuzey Afrika ve Endülüs’e 11. ve 12. yüzyıllarda hâkim olan Murâbıtlar hanedanı adını bir ribattan alır. Cüdâle kabilesinin reisi Yahyâ b. İbrâhim, 1036’da hac dönüşü Kayrevan’da Mâlikî fakihi Ebû İmrân el-Fâsî ile görüştü ve kabileleri arasında irşad faaliyeti için bir âlim istedi. Ebû İmrân onu öğrencisi Vaccâc b. Zellû’ya yönlendirdi, Vaccâc da bu iş için Abdullah b. Yâsîn el-Cezûlî’yi görevlendirdi. Cüdâle ve Lemtûne arasında başarı sağlayamayan Abdullah b. Yâsîn, Lemtûne reisi Yahyâ b. Ömer ve öğrencileriyle Senegal nehrindeki bir adaya çekildi ve orada bir ribat kurdu [10]. Hareket buradan Sanhâce kabilelerine yayıldı; Abdullah b. Yâsîn 1059’da öldü.
Kaynakça:
1. Emine Durmuş, “Hadislerde Geçen Ribât ile İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi”, *Amasya Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi*, c. 1, sy. 2 (2024), s. 1-17. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asbad/article/1433560
2. İsmail Yiğit, “Ribât”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 35, İstanbul 2008, s. 76-79. https://islamansiklopedisi.org.tr/ribat
3. Michael Bonner, “Some Observations concerning the Early Development of Jihad on the Arab-Byzantine Frontier”, *Studia Islamica*, 75 (1992), s. 5-31. https://doi.org/10.2307/1595619
4. Raşit Küçük, “Abdullah b. Mübârek”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 1, İstanbul 1988, s. 122-124. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdullah-b-mubarek
5. Jean-Pierre Van Staëvel, “Ribât in Early Islamic Ifrîqiya: Another Islam from the Edge”, *Religions*, 14/8 (2023), 1051. https://doi.org/10.3390/rel14081051
6. Amikam Elad, “The Coastal Cities of Palestine during the Early Middle Ages”, *The Jerusalem Cathedra*, 2 (1982), s. 146-167 (s. 155-156).
7. Francisco Franco-Sánchez, “El ğihād y su sustituto el ribāṭ en el Islam tradicional: Evolución desde un espíritu militarista y colectivo hacia una espiritualidad interior e individual”, *Mirabilia*, 10 (2010), s. 21-44. https://www.revistamirabilia.com/sites/default/files/pdfs/2010_01_02.pdf
8. Josep Negre, “Ribāṭ in the Furthermost Coasts of Early Al-Andalus”, *Religions*, 15/1 (2024), 124. https://doi.org/10.3390/rel15010124
9. Mehmet Necmeddin Bardakçı, “Samaniler Devrinde Batınîlerle Mücadele ve Hakîm Tirmizî’nin Bu Sürece Katkısı”, *SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi*, sy. 60 (2023), s. 202-221 (s. 205). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3551849
10. İsmail Yiğit, “Murâbıtlar”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. 31, Ankara 2020, s. 152-155. https://islamansiklopedisi.org.tr/murabitlar

