Şakaloz, 15. ve 18. yüzyıllar arasında Osmanlı kalelerinde kullanılan, namlusunun altındaki kanca sayesinde sur duvarına ya da siper kenarına dayanarak ateşlenen ağır bir ateşli silahtır. Osmanlı belgelerinde kelime çakaloz, şakloz, şakalos ve çalkoz biçimlerinde de yazılır. Silah, kimi kayıtlarda topların, kimilerinde tüfeklerin arasında sayılır.
Şakaloz Ne Demek?
Şakaloz, Osmanlı topçuluk dilindeki bacaluşka ve şayka gibi Avrupa dillerinden alınmış bir addır; Türkçeye Macarcada “kancalı tüfek” anlamında kullanılan szakállas kelimesinden geçmiştir [1]. Macarcada szakáll “sakal” demektir. Macar ustaları namlunun alt yüzüne, ağız kısmına yakın bir yere dövülerek eklenen çıkıntıyı bu adla anıyordu ve silah da adını bu çıkıntıdan aldı. Macarcada silahın tam adı szakállas puska idi; Almanca konuşulan bölgelerde aynı silah Hakenbüchse adıyla bilinirdi.
Osmanlılar bu silahla 15. ve 16. yüzyıllarda Tuna boyundaki Macar kalelerinde karşılaştı. Yabancı kökenli ad defterlere kâtiplerin duyduğu biçimde geçtiğinden aynı silah farklı kayıtlarda farklı imlalarla yazıldı.
Macar Kalelerindeki İlk Örnekler
Macaristan’da bu silahın en iyi bilinen örneklerinden biri, 1952’de Buda Kalesi’nde yapılan kazıda batıdaki saray avlusunda bir savunma geçidinin üst katmanından çıkarıldı. Budapeşte Tarih Müzesi’nin Kale Müzesi koleksiyonuna giren bu demir saplı parça 1.190 mm uzunluğundadır, namlu çapı 22 mm’dir ve kancası namlu ağzından 185 mm geride yer alır. Demir saplı szakállas puskaların biçimlendiği dönem 1470-1490 yıllarıdır [2].

İlk szakállas puskalar ahşap saplıydı; sap, namlunun arka ucundaki bir yuvaya geçirilirdi. Bu bağlantı sık sık gevşediği ya da çatladığı için zamanla namluyla bütün demir saplı modeller yaygınlaştı. Mohaç’ta bulunan 3 szakállas puska, 29 Ağustos 1526’daki savaşın kalıntıları arasında sayılır. Eski tip silahlar yenileriyle hemen değiştirilmedi: Sümeg Kalesi’nde 1568’de 33 eski ahşap saplı, 51 demir saplı ve 32 daha gelişmiş “Prag tipi” szakállas puska bulunuyordu.
Şakaloz Omuza Dayanarak mı Ateşlenirdi?
Hayır. Şakaloz ağır ve uzun bir silahtı, geri tepmesi de bir askerin omzunun karşılayabileceğinden fazlaydı. Atıcı, namlunun altındaki kancayı burç duvarının kenarına, mazgal açıklığına ya da bir sehpaya takardı; geri tepme kuvveti böylece doğrudan duvara aktarılırdı.
Şakaloz Top mu, Tüfek mi?
Şakalozu inceleyen araştırmacıların karşılaştığı ilk güçlük silahın hangi sınıfa konacağıdır. 15. ve 16. yüzyıllarda Osmanlı kayıtları şakalozu küçük bir top olarak, Macar kayıtları ise puska ya da Latince pixis adıyla ağır bir tüfek olarak sınıflandırdı [3].
Osmanlı askerî teknolojisi üzerine yazılan Türkçe çalışmalarda şakaloz genellikle top türleri arasında anılır. Osmanlı topçularının kullandığı 7 çeşit top şunlardı: şayka, balyemez, bacaluşka, kolomborna, darbzen, prangı ve şakaloz; bunlardan son 3’ü meydan savaşlarında ve gemilerde iş görüyordu [4]. 18. yüzyıl Anadolu kayıtlarında ise aynı silah için “tüfeng-i büzürg şakaloz” (büyük şakaloz tüfeği) tabiri geçer.
1565’te Macaristan’daki bazı kalelerde bulunan şakalozlar 10 ve 12 dirhemlik (31 ve 37 gram) mermi atıyordu. Bu ağırlıktaki mermi sur yıkmaya yetmezdi; şakaloz, kaleye yaklaşan düşman askerine karşı kullanılan küçük çaplı bir silahtı. Osmanlı şakalozlarının kundağa yerleştirildiği ve top arabalarıyla taşındığı görüşü literatürde tekrarlanır, ancak belgelerle kesin olarak doğrulanmış değildir.
Sınıflandırma sorunu kale envanterlerinin yorumunu da etkiler. Osmanlıların Ekim 1690’da geri aldığı Belgrad Kalesi için 24 Eylül 1691’de yapılan sayım 102 top ve 28 havan topu kaydeder; dönemin anlatı kaynakları ise kalede 300 top bulunduğunu yazar. Aradaki farkın bir kısmı, anlatı kaynaklarının şakalozları da top olarak saymasından kaynaklanmış olabilir [5].
17. ve 18. Yüzyılda Doğu Kalelerinde Şakaloz
Şakaloz, Macaristan sınırında tanınan bir silah olarak kalmadı. Zarbazen, miyane, şahi ve prangı ile birlikte 17. yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı ordusunda kullanılan top türleri arasında yer aldı [6]. 18. yüzyılda ise İran sınırındaki kalelerin cephanelik kayıtlarında görülmeye devam etti.
Erzurum Kalesi’nin kayıtlarında 27 Ocak 1747 ve 17 Nisan 1750 tarihli sayımlarda 4 şakaloz bulunuyordu. 18 Haziran 1776’daki yoklamada bu sayı 2’ye inmişti; aynı yıla ait bir başka kayıtta ise 2 “çalkoz” topu geçer. Erzurum kayıtlarındaki şakaloz, kaz yumurtası büyüklüğünde gülle atan ve 30 okka (38,5 kg) ağırlığında bir silahtı [7].
18. yüzyılda şakaloz yerel güç sahiplerinin kalelerinde de bulunuyordu. Muş mütesellimi Alaaddin’in isyanı üzerine Erzurum Valisi Çeteci Abdullah Paşa 9 Ağustos 1754’te yola çıktı, 21 Ağustos’ta Alaaddin’in Muş yakınlarındaki dayanağı Mercimek Kalesi’ni kuşattı ve kale 23 Ağustos’ta teslim oldu. Kalede ele geçirilen 4 şakaloz, 4 zenbürek, bir miktar barut ve 600 batman kurşun Erzurum Kalesi’ne gönderildi [8].
Kaynakça:
- Gábor Ágoston, “Top”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 240-242. https://islamansiklopedisi.org.tr/top
- Károly Kozák, “A Budapesti Történeti Múzeum-Vármúzeum vasnyelű szakállas puskája”, Budapest Régiségei, c. 19 (1959), s. 205-211. http://epa.oszk.hu/02000/02007/00019/pdf/EPA2007_bp_regisegei_19_1959_205-211.pdf
- Gábor Ágoston, “Tüfek”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41, İstanbul 2012, s. 459-461. https://islamansiklopedisi.org.tr/tufek
- Salim Aydüz, “Osmanlı Silahları, Silah Üretim Merkezleri ve Literatürü Tarihi”, Tarih Okulu Dergisi, sy. 10 (Mayıs-Ağustos 2011), s. 1-37. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/144806
- Gábor Ágoston, “Ottoman Artillery and European Military Technology in the Fifteenth and Seventeenth Centuries”, ActaOrientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, c. 47, sy. 1-2 (1994), s. 15-48. https://www.academia.edu/701067/Ottoman_artillery_and_European_military_technology_in_the_fifteenth_and_seventeenth_centuries
- Uğur Demlikoğlu, “Osmanlı Devleti’nin 18. Yüzyılda Bazı Şark Kalelerinde Bulundurduğu Harp Malzemeleri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, c. 24, sy. 2 (2014), s. 277-294. https://doi.org/10.18069/fusbed.29066
- Uğur Demlikoğlu, “18. Yüzyılda Erzurum Kalesi’nde Bulunan Toplar ve Malzemeleri”, OTAM, sy. 46 (2019), s. 109-132. https://dergipark.org.tr/tr/pub/otam/article/1048933
- Celalettin Uzun, “Muş Mütesellimi Alaaddin İsyanı”, Tarih ve Gelecek Dergisi, c. 4, sy. 1 (2018), s. 38-51. https://doi.org/10.21551/jhf.397826

