Eğriboz’un Fethi (1470): Fatih Sultan Mehmed Eğriboz’u Venedik’ten Nasıl Aldı?

Eğriboz’un fethi, Haziran-Temmuz 1470 arasında Ege Denizi’ndeki Eğriboz (Euboia) adasında, Fatih Sultan Mehmed’in Venedik’e ait Eğriboz şehrini kuşatarak ele geçirdiği askerî harekâttır.

Eğriboz Neresidir?

Eğriboz, Orta Yunanistan kıyısı boyunca uzanan büyük bir adadır. Adanın merkezi olan şehir bugün Halkida (Khalkis) adını taşır ve anakaradan dar bir boğazla, Euripos ile ayrılır. “Eğriboz” adı, erken Bizans döneminde boğazın kıyısında kurulan küçük kale yerleşiminin Egripos adından gelir.

Şehir, 1204’te Bizans topraklarının Latinler arasında paylaşılmasından sonra Venedik’in denetimine girdi. Venedikliler şehri 1304’te tahkim etti ve 1470’e kadar Ege’deki en gelişmiş deniz üsleri olarak kullandı. Türklerin adaya ilk akınları 1333’te Aydınoğlu Umur Bey ile başladı; Venedik buna karşı 1415-1417 yıllarında surların çevresine geniş ve derin bir hendek kazdırdı [1].

Fatih Eğriboz’u Neden Kuşattı?

Osmanlı Devleti ile Venedik Cumhuriyeti 1463’ten beri savaş hâlindeydi. Venedik Senatosu Ocak 1469’da Nicolò Canal’ı Ege’deki donanmanın başkomutanlığına (capitano generale da mar) getirdi. Deniz harbinde tecrübesi az olan Canal, 1469 yazında Limni ile İmroz’u aldı ve 14 Temmuz 1469’da Trakya kıyısındaki Enez’i baskınla yağmaladı. Bu baskında yaklaşık 2.000 esir ile 200 Rum kadın Eğriboz’a götürüldü; Canal’ın gemileri ardından Yeni Foça’ya saldırdı.

Venedik donanmasının Eğriboz’dan çıkarak Rumeli ve Anadolu sahillerini vurması, Fatih’in 1470 seferinde hedef olarak bu şehri seçmesine yol açtı [2].

Kuşatma Nasıl Gerçekleşti?

Osmanlı donanması 1470 baharında İstanbul’dan ayrıldı ve 3 Haziran’da Eğriboz sularına ulaştı. Venedik kaynakları bu donanmanın 300 yelkenden oluştuğunu kaydeder. Donanmanın komutası Gelibolu sancakbeyi Mahmud Paşa’daydı; Fatih ise kara ordusunun başında Euripos’un anakara kıyısına geldi. Seferde görev alan komutanlardan biri de Gedik Ahmed Paşa idi [3].

Euripos Boğazı, şehrin karşısında yaklaşık 70 metre genişliğindeydi. Fatih bu noktada bir köprü kurdurdu ve askerlerini ve toplarını bu köprüden adaya geçirdi. Şehir böylece hem karadan hem de denizden kuşatma altına alındı.

Paolo Erizzo’nun Savunması

Şehrin savunmasını Venedik’in Eğriboz baylosu (bailo) Paolo Erizzo yönetiyordu. Senato onu 30 Kasım 1468’de bu göreve seçmiş, yanına Giovanni Bondumier ile Alvise Calbo’yu ve takviye kuvvetleri vermişti. Erizzo 1469 ve 1470 yıllarında surları güçlendirdi.

Erizzo teslim tekliflerini reddedince Osmanlı kuvvetleri 25 Haziran’da şehre ilk hücumu yaptı. Bunu 30 Haziran, 5 Temmuz ve 8 Temmuz’daki hücumlar izledi. Her 4 saldırı da 2 tarafa ağır kayıplar verdirerek geri püskürtüldü [4].

Canal’ın Donanması Neden Yardım Etmedi?

Canal, yaklaşık 70 gemilik filosuyla Osmanlı donanmasını yolda karşılamaya girişmedi ve Girit’teki Kandiye’ye çekildi. 11 Temmuz’da kuzeyden Eğriboz önlerine geldiğinde emrinde 52 kadırga, 1 galyas, 18 gemi ve 20.000’i aşkın asker vardı. Canal şehrin birkaç mil açığında demirledi, bütün gün saldırıya geçmedi ve maiyetindeki kaptanların harekete geçme isteklerini reddetti. Donanmanın tamamı toplanıncaya kadar hiçbir geminin yerinden kıpırdamamasını emretti [5].

Eğriboz Ne Zaman Fethedildi?

Osmanlı ordusu 11 Temmuz’u 12 Temmuz’a bağlayan gece genel hücuma geçti. Surları aşan askerler sokak sokak çarpışarak ilerledi ve şehir 12 Temmuz 1470 sabahı düştü. Canal’ın filosu şafakta savaşa hazır olduğunda Eğriboz Osmanlı kuvvetlerinin eline geçmişti.

Şehir kılıç zoruyla alındığı için 3 gün yağmalandı ve garnizon kılıçtan geçirildi. Savaş sırasında ve sonrasında 5.000 kişi öldü, 2.500 kişi İstanbul’a sürülerek orada iskân edildi. Osmanlı tarihçisi İbn Kemal sürgün edilen sivillerin sayısını 15.000 olarak verir.

Paolo Erizzo Nasıl Öldü?

Erizzo şehrin düşüşü sırasında öldürüldü, ancak ölümü farklı biçimlerde anlatılır. Görgü tanığı Giacomo Rizzardo, padişahın Erizzo’yu kendi eliyle öldürdüğünü yazar. Domenico Malipiero’nun anlatımında Erizzo kılık değiştirerek bir paşanın esiri olur, sonra tanınarak öldürülür. Olaydan 17 yıl sonra yazan Marcantonio Sabellico ise Erizzo’nun bir tahtaya bağlanıp diri diri testereyle 2’ye biçildiğini nakleder: padişah ona başını bağışlayacağına söz vermiş, sözünü bu yolla çiğnemiştir. Veronalı anonim bir vakayinamede Erizzo’nun burnu ve dudakları kesilip kazığa oturtulduğu ve 3 gün sonra öldüğü kaydedilir.

Testere rivayeti Venedik’te yaygınlık kazandı. Pietro Longo bu sahneyi Dukalık Sarayı’ndaki Büyük Meclis Salonu’nda (Sala del Maggior Consiglio) resmetti ve sahne gravürlerle çoğaltıldı. Fetihten sonra Erizzo’ya Anna adında güzel bir kız da yakıştırıldı. Bu anlatıda Anna, sultana boyun eğmektense ölmeyi seçer. Bu hikâye, 1820’de Napoli’de sahnelenen Gioachino Rossini’nin Maometto II operasının konusunu oluşturdu.

Canal’ın Yargılanması

Venedik Senatosu 19 Ağustos 1470’te Canal’ı görevden aldı ve yerine Pietro Mocenigo’yu atadı. Onlar Meclisi, Canal’ın oğlu Pietro ve kâtibi Alvise Sagundino ile birlikte zincire vurularak Venedik’e getirilmesini emretti. 7 Kasım 1470’te hakkında iddianame hazırlandı; Senato onu ömür boyu Portogruaro’da ikamete mahkûm etti. Canal 12 Mayıs 1483’te Portogruaro’da öldü.

Fethin Avrupa’daki Yankısı

Şehrin düştüğü haberi Ağustos 1470 başında İtalya’ya ulaştı ve Venedik’te büyük bir korku uyandırdı. Papa II. Paulus İtalyan devletleri arasındaki anlaşmazlıkları yatıştırmaya çalıştı. Venedik diplomasisinin desteğiyle İtalya Birliği (Lega italica) Aralık 1470’te yenilendi, lakin Osmanlılara karşı ortak bir askerî güç kurulamadı.

Eğriboz’un kaybı, İtalya’da matbaanın hızla yayıldığı yıllara denk geldi ve basılı eserlerde geniş yer bulan ilk çağdaş olaylardan biri oldu. Kuşatma üzerine ağıtlar, teselli mektupları ve nutuklar yazıldı; bunların 2’si Kardinal Bessarion’a ithaf edildi. İspanyol din adamı Rodrigo Sánchez de Arévalo’nun Bessarion’a yazdığı teselli mektubu, Napoli’de kaleme alınan anonim Lamentatio Nigropontis ve İtalyanca Il pianto di Negroponte manzumesi bu metinler arasındadır [6].

Fetihten Sonra Eğriboz’un Yeniden Düzenlenmesi

Fatih’in emriyle şehirdeki St. Mary Kilisesi garnizonun ibadeti için camiye çevrildi ve yakınına bir hamam yapıldı. Caminin giderleri bu hamamın ve 62 dükkânın kira gelirleriyle karşılandı. Fetihten kısa süre sonra Tırhala sancağının güney kesimleri Eğriboz’a bağlandı ve Eğriboz sancağı kuruldu.

İlk yıllarda şehir yalnızca bir askerî merkezdi. 1474 tarihli tahrir defterinde şehirde 32 Müslüman ve 6 Hristiyan hanesi kayıtlıdır; bunların hepsi vergiden muaf esnaftı ve kalede 350 muhafız bulunuyordu. 1506’da Müslüman hane sayısı 287’ye, Hristiyan hane sayısı 127’ye yükseldi ve Müslümanlar 8 mahallede yaşamaya başladı [7]. Kaledeki Emîrzâde Camii, şehirde ayakta kalan Osmanlı yapılarının en önemlisidir.

Venedik ile Barış Görüşmeleri

Fatih, Eğriboz’un alınmasından sonra Venedik’e barış teklif etti. Görüşmeler Ege adaları, Arnavutluk, Mora ve Venedik’in ödeyeceği yıllık haraç konularında uzun tartışmalara yol açtı ve Mart 1472’de kesildi. Venedik bu sırada Akkoyunlu padişahı Uzun Hasan ile ittifak arayışındaydı ve bu ittifakın şartları arasında Mora, Midilli, Argos ve Eğriboz’un kendisine iadesini sayıyordu.

Eğriboz Ne Zamana Kadar Osmanlı Yönetiminde Kaldı?

Venedik ile savaş 1479’da sona erdiğinde Eğriboz Osmanlı topraklarında kaldı. Şehir, Osmanlı Devleti’nin Ege’deki deniz üslerinden biri olarak 1830’lu yılların başında Yunanistan’a bırakılıncaya kadar Osmanlı yönetiminde kaldı.

Kaynakça:

1. Machiel Kiel, “Eğriboz”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. X, İstanbul 1994, s. 491-493.
2. Halil İnalcık, “Mehmed II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXVIII, Ankara 2003, s. 395-407.
3. Hedda Reindl-Kiel, “Gedik Ahmed Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XIII, İstanbul 1996, s. 543-544.
4. Giuseppe Gullino, “Erizzo, Paolo”, Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 43, Roma 1993, https://www.treccani.it/enciclopedia/paolo-erizzo_(Dizionario-Biografico)/.
5. V. Ventura, “Canal, Nicolò”, Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 17, Roma 1974, https://www.treccani.it/enciclopedia/nicolo-canal_(Dizionario-Biografico)/.
6. Kamil Boldan, “Lamentatio Nigropontis: An Unknown Print of Sixtus Riessinger, a Prototypographer of Naples”, Acta Musei Nationalis Pragae, Historia litterarum, vol. 67, no. 1-2 (2022), s. 5-12.
7. Musa Sezer, “16. Yüzyılın İlk Yarısında Eğriboz Sancağı Vakıfları”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, c. 14, sy. 2 (2025), s. 541-580.