Cihan Şah, 1438-1467 yılları arasında Tebriz merkezli olarak Azerbaycan, Doğu Anadolu, Irak ve İran’da hüküm süren bir Karakoyunlu hükümdarıdır. Lakabı Muzafferüddin, künyesi Ebü’l-Muzaffer idi. Şiirlerinde Hakîkî mahlasını kullandı.
Cihan Şah, Karakoyunlu beyi Kara Yusuf’un 6 oğlu arasında 4. sırada gelir ve Mardin’de doğdu. Anlatılana göre babası ona doğduğu şehrin adıyla Mardin Şah demeyi düşündü, sonra Cihan Şah adında karar kıldı. Çocuk yaşta Sultaniye valiliğine gönderildi. Kara Yusuf 1420’de Ucan yaylasında ölünce Sultaniye’yi bıraktı, Karakoyunlu beyliği de ağabeyi İskender’e geçti.
Cihan Şah’ın Ailesi ve Soy Şeması
- Kara Yusuf (ö. 1420)
- Pîr Budak (ö. 1418)
- Şah Muhammed
- İskender (ö. 1438)
- Cihan Şah (ö. 1467), eşi Hatun Can Begüm (ö. 1469)
- Pîr Budak (ö. 1466)
- Hasan Ali (ö. 1469)
- Muhammedî
- Ebû Yusuf
- Kasım
- Salihe Hatun
- İspend (ö. 1445)
- Ebû Said
Cihan Şah, 1447 dolaylarında en sevdiği kızını Şah Nimetullah-ı Velî’nin soyundan gelen biriyle evlendirdi. Kızı Salihe Hatun, babasının ölümünden sonra Tebriz’deki Muzafferiye inşaatının yürütülmesini üstlendi.
Timurlu Tâbiliğinden Bağımsız Sultanlığa
Cihan Şah, ağabeyi İskender ile Şahruh arasındaki mücadelede Timurlular’ın yanında yer aldı ve 1436’da Tebriz’i Şahruh’a bağlı bir yönetici olarak teslim aldı. İskender oğlu Şah Kubâd’ın elinde can verince Cihan Şah 19 Nisan 1438’de tahta oturdu ve Muzafferüddin lakabını aldı. Şahruh yaşadığı sürece Timurlu metbuluğunu tanıdı. 1447’de Şahruh ölünce sultan ve hakan unvanlarını aldı.
Gürcistan Seferleri
Cihan Şah’ın tahta çıktıktan sonraki ilk büyük harekâtı Gürcistan’a yöneldi ve 1440’taki seferde Tiflis Karakoyunlu ordusunun eline geçti. Kara Yusuf, Cihan Şah, Uzun Hasan ve Yakub Bey’in Gürcistan seferleri çoğunlukla başarıyla sonuçlandı ve Gürcüler vergiye bağlandı [1].
Bağdat’ın Alınması (1446)
Kara Yusuf’un ölümünden sonra Bağdat, Cihan Şah’ın kardeşi İspend’in yönetimindeydi. İspend 1445’te ölünce Cihan Şah şehri kuşattı ve 9 Haziran 1446’da Bağdat’a girdi [2]. Askerlerine şehri 3 gün yağmalama izni verdi.
İran İçlerine Doğru Genişleme
Şahruh’un ölümünden sonra Timurlu şehzadeleri arasında çıkan taht kavgası, Cihan Şah’ın doğuya ilerlemesinin yolunu açtı. Sultaniye, Kazvin ve Hemedan’dan sonra 1452 yazından itibaren Kum, İsfahan, Ebarkuh ve Şiraz, 1453’te de Yezd alındı. Şiraz’ın yönetimi oğlu Pîr Budak’a verildi. Kirman da bu yıllarda Karakoyunlu ülkesine katıldı.
İsfahan’daki Darb-ı İmam türbesinin 1453 tarihli giriş kapısında, koyu mavi zemin üzerine beyaz sülüs hatla yazılmış bir kitabe bulunur. Kitabe, Cihan Şah’ın İsfahan’ın yönetimini oğlu Muhammedî’ye bıraktığını kaydeder [3]. Şehzade bu görevde Lala Safer Şah’ın gözetimindeydi.
Cihan Şah 1458’de Horasan’a yürüdü. Herat’taki Timurlu şehzadesi Alâüddevle, kalabalık Karakoyunlu ordusu karşısında şehri boşalttı ve Cihan Şah 28 Haziran 1458’de Herat’a girdi [4]. Şiraz’daki oğlu Pîr Budak, 27 Ekim’de Herat’ta babasının yanına geldi. Bu sırada Timurlu hükümdarı Ebû Said Mirza, şehri geri almak için kuvvet topluyordu.
Azerbaycan’dan gelen isyan haberi üzerine Cihan Şah, Ebû Said ile anlaşarak Horasan’ı Timurlular’a bıraktı. Barış metnini, seferde Cihan Şah’ın yanında bulunan Ebû Bekr-i Tihrânî yazdı. Ebû Said 22 Aralık 1458’de Herat’a döndü. Pîr Budak’ın Herat’tan getirdiği yazmalar arasında resimleri tamamlanmamış bir Nizâmî Hamsesi de vardı.
Hasan Ali ve Pîr Budak İsyanları
Herat’tan dönüşü zorunlu kılan isyanın başında, uzun süredir Makü Kalesi’nde tutulan oğlu Hasan Ali vardı. Cihan Şah Azerbaycan’a dönünce onu yeniden hapse attırdı.
Pîr Budak ise Şiraz’da babasından bağımsız hareket etmeye başladı. Cihan Şah’ın Fars’a yürümesi üzerine annesi Tebriz’den Şiraz’a giderek baba ile oğul arasında aracılık yaptı. Varılan uzlaşmayla Pîr Budak, Tebriz’e daha yakın olan Bağdat’ın valiliğine gönderildi ve Şiraz’a kardeşi Yusuf getirildi. Pîr Budak Bağdat’ta da itaatten çıktı. Bağdat kuşatması 18 ay sürdü ve şehzade 1466’da şehir düştükten sonra öldürüldü.
Hurufilere Karşı Tutumu
Hurufiliğin kurucusu Fazlullah-ı Esterâbâdî’nin kızı, Mevlânâ Yusuf adlı bir müridinin yardımıyla Tebriz yakınındaki Hânegâh köyünde bir Hurufi topluluğu kurdu ve Cihan Şah üzerinde etki kazandı. Ulemanın baskısıyla Cihan Şah onun idamına razı oldu ve 500 kadar müridi de öldürüldü [5]. Bu olayı aktaran kaynak, Hâfız Hüseyin Kerbelâyî-i Tebrîzî’nin Ravzâtü’l-cinân adlı eseridir. İdam edilen kadının adı Kelimetullah olarak da kaydedilir.
Cihan Şah Hangi Mezhepteydi?
Karakoyunlular’ın inancını Şiilik ölçütleriyle karşılaştıran bir çalışma, hanedanın Şii olduğu, fakat yaygın Şii mezheplerinden hiçbirine girmeyen, Sünnîlerin Şiileşmesiyle oluşmuş tasavvufi bir Şiiliği benimsediği sonucuna varır [6]. Cihan Şah’ın şiirlerinde Hz. Ali’ye yalnızca 1 yerde değinilir ve Sünnî ya da Şii görüşe açık bir yakınlık görülmez.
Uzun Hasan Karşısında Son Sefer (1467)
Cihan Şah, 1453’te Akkoyunlu beyliğinin başına geçen Uzun Hasan’ı başlangıçta önemsemedi. Kumandanı Rüstem Tarhan’ın Mardin yakınlarında Akkoyunlular’a yenilmesi bu tutumunu değiştirdi. 1466 kışını Tebriz’de geçirdi, 1467’de Şirvan’a girip Derbend’e kadar akın yaptı.
Şirvan’dan sonra Akkoyunlu topraklarına yönelen Karakoyunlu ordusu, kış bastırırken Bingöl yakınlarındaki Sancak’ta konakladı. Uzun Hasan ordugâha baskın yaptığında Cihan Şah çadırında uyuyordu. Kargaşada kimliği bilinmeyen bir asker tarafından yaralanan Cihan Şah, kaçmaya çalışırken öldürüldü ve başı gövdesinden ayrıldı [7]. Oğulları Muhammedî ile Ebû Yusuf esir düştü. Yerine geçen Hasan Ali, 1469’da Akkoyunlular’a karşı tutunamayarak öldürüldü.
Cihan Şah’ın Kişiliği
Cihan Şah’ın kişiliğine dair anlatımlar birbirine zıttır. Onu içkiye ve eğlenceye düşkün, ahlaksız ve zalim bir hükümdar olarak tanıtan rivayetlerin karşısında onu adil, güçlü ve yetenekli gösteren anlatımlar yer alır [8]. 1458’de Herat’ta Cihan Şah’ın emriyle onun tarihini yazmaya başlayan Ebû Bekr-i Tihrânî, 1469’da Uzun Hasan’ın hizmetine girdi ve Kitâb-ı Diyârbekriyye’yi Akkoyunlu hanedanı için kaleme aldı.
Kaynakça:
- Kazım Paydaş, “Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerinin Gürcistan’a Yaptıkları Seferler”, Tarih İncelemeleri Dergisi, c. 21, sy. 2 (Aralık 2006), s. 177-196.
- Vladimir Minorsky, “Jihān-shāh Qara-qoyunlu and His Poetry (Turkmenica 9)”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, c. XVI, sy. 2 (1954), s. 271-297.
- Parvīz Varjāvand, “Darb-e Emām”, Encyclopædia Iranica, c. VII, fasikül 1 (1994), s. 11-13.
- David J. Roxburgh, “‘Many a Wish Has Turned to Dust’: Pir Budaq and the Formation of Turkmen Arts of the Book”, Envisioning Islamic Art and Architecture: Essays in Honor of Renata Holod, ed. David J. Roxburgh, Leiden-Boston 2014, s. 181-182.
- Hamid Algar, “Astarābādī, Fażlallāh”, Encyclopædia Iranica, c. II, fasikül 8 (1987), s. 841-844.
- S. M. Shahmoradi – M. Moradian – A. Montazerolghaem, “The Religion of the Kara Koyunlu Dynasty: An Analysis”, Asian Culture and History, c. 5, sy. 2 (2013), s. 95-103.
- Sandra Aube, “Tabriz x. Monuments (1) The Blue Mosque”, Encyclopædia Iranica, çevrimiçi sürüm, 2011.
- Ayşe Atıcı Arayancan, “Akkoyunlu ve Karakoyunlu’da Kadının Devlet Yönetimi ve Diplomasideki Önemine İki Örnek: Hatun Can Begüm ve Sara Hatun”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sy. 29 (2011), s. 285-301.
