Zeynel Mirza (Zeynel Bey), 15. yüzyılın ortalarından 1473’e kadar yaşayan, Akkoyunlu padişahı Uzun Hasan’ın oğlu olan bir Akkoyunlu şehzadesidir. 11 Ağustos 1473’te Otlukbeli’nde öldürüldü; adı bugün daha çok Hasankeyf’teki türbesiyle bilinir.
Kaynaklarda Zeynel Bey, Zeynel Mirza ve Kör Zeynel adlarıyla geçer. Zeynel, Arapça Zeynelâbidîn adının kısaltılmış biçimidir. Osmanlı tarihçisi Tursun Bey de Otlukbeli savaşında şehzadeyi Zeynelâbidin diye anar.
Hasankeyf’teki türbenin giriş kitabesinde şehzade için hükümdar unvanları kullanılmıştır. Arapça kitabe “Hâzihî ravzatü’s-sultân es-saîd el-hâkân eş-şehîd Zeynel Bey ibn es-Sultân Hasan Bahadır Han” diye başlar. Türkçesi “Bu türbe, Sultan Hasan Bahadır Han’ın oğlu, mağfur sultan, şehit hakan Zeynel Bey’indir” şeklindedir.
Uzun Hasan’ın Oğulları Arasında Zeynel
Zeynel’in doğum yılı kesin olarak bilinmez. 1470’te 30.000 kişilik bir orduya komuta ettiğine göre bu tarihte yetişkin yaştaydı.
Zeynel Mirza Selçukşah Begüm’ün Oğlu muydu?
Değildi. Uzun Hasan’ın amcasının kızı olan ilk eşi Selçukşah Begüm’ün oğulları Halil, Yâkub, Yusuf ve Mesih idi [1]. Zeynel, Uğurlu Mehmed ve Maksud gibi Uzun Hasan‘ın başka bir eşinden doğdu. Babasının 1478’deki ölümünden sonra Selçukşah Begüm‘ün oğulları ile üvey kardeşleri arasında çıkan veraset kavgasını görmedi.
Zeynel Mirza Kirman Valisi miydi?
Evet. Uzun Hasan, 1469’da Timurlu hükümdarı Ebû Said’i yendikten sonra Akkoyunlu sınırlarını İran’ın güneydoğusundaki Kirman’a kadar genişletti. Zeynel, 1473’teki ölümünde Kirman valisi idi [2]. Kirman’daki idaresine ilişkin ayrıntılı bir kayıt günümüze ulaşmadı.
Zeynel’in adı ilk kez Osmanlı sınırındaki bir harekâtla kaynaklara geçer. Uzun Hasan 1470’te Gürcistan’a sefer düzenlediği sırada batı cephesindeki kuvvetlerin başına oğlu Zeynel’i getirdi. Zeynel’in emrindeki 30.000 kişilik ordu Erzincan’dan Tokat istikametine yürüdü ve topraklarını Osmanlılar’a kaptırmış olan Karamanoğlu Pîr Ahmed Süleyman, Kasım ve İsfendiyaroğlu Kızıl Ahmed beyler de bu orduda yer aldı [3].
Otlukbeli’de Akkoyunlu Sağ Kolu
Fatih Sultan Mehmed’in ordusu Ağustos 1473’te Tercan ile Bayburt arasındaki dağlık bölgede Uzun Hasan’ın ordusuyla karşılaştı. Uzun Hasan merkezde durdu, Osmanlı sağ kolundaki Şehzade Bayezid’in karşısına Uğurlu Mehmed‘i, Osmanlı sol kolundaki Şehzade Mustafa‘nın karşısına da Zeynel’i çıkardı. Savaştan önce Zeynel’e, Bayındır beyi ile birlikte bir süvari kuvvetiyle Osmanlı ordusunu kuşatma görevi verilmişti.
Zeynel’in karşısındaki Osmanlı kolunda Şehzade Mustafa’nın yanında Anadolu beylerbeyi Davud Paşa vardı. Zeynel Mirza çarpışmanın başında kuvvetleriyle Dâvud Paşa’nın birliklerine saldırdı [4]. Akkoyunlu sağ kolu bir süre dayandı, fakat Osmanlı azeplerinin karşı saldırısında dağıldı.
Zeynel Mirza’yı Kim Öldürdü?
Zeynel’i, Şehzade Mustafa’nın kolunda savaşan Osmanlı azepleri öldürdü. Aşıkpaşazâde’nin tarihinde azeplerin Zeynel’i yakalayıp başını kestiği, yanındaki beylerin çoğunun da öldürüldüğü anlatılır. Oruç Bey ve Neşrî’nin eserlerinde de Zeynel’i yenip öldüren kuvvet olarak Şehzade Mustafa’nın kolu gösterilir [5].
Kesik Başı Nereye Gönderildi?
Zeynel’in kesilen başını Mahmud Ağa adlı biri Şehzade Mustafa’ya götürdü. Tursun Bey’in Târîh-i Ebü’l-Feth’inde baş, Mustafa’nın önüne getirildikten sonra bir mızrağın ucuna takılarak Fatih Sultan Mehmed’e gönderildi [6].
Kaynakça:
- Ayşe Atıcı Arayancan, “Akkoyunlu Sarayında Bir Begüm ya da Mehd-i Ulyâ: Selçukşah Begüm”, AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi, c. 7, sy. 20 (Aralık 2019), s. 1-11 (s. 2).
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
- Remzi Kılıç, “Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 14 (2003/1), s. 95-118 (s. 104, 111-112).
- Erhan Afyoncu, “Otlukbeli Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 4-6.
- Kenan İnan, “Bir Tarihçilik Yaklaşımı: Tursun Bey’in Tarih-i Ebü’l-Feth’i (1488) Üzerinden 1473 Otlukbeli Savaşı Okuması”,
- Erzincan Tarihi, c. III: Yeniçağ Döneminde Erzincan, haz. Süleyman Lokmacı ve Fatih Çiçek, Erzincan 2020, s. 443-459 (s. 447, 457).
