Pîr Muhammed Alpavut (Alpavut Tuvacı Pîr Muhammed Bey), 1466’dan ölümüne kadar Karakoyunlular adına Bağdat’ı yöneten bir Türkmen emîridir.
Kaynaklarda Alpavut Pîr Muhammed Bey, Tuvacı Alpavut Muhammed ve Alpagut Pîr Muhammed biçimlerinde anılır. Adındaki Alpavut (Alpagut), Karakoyunlu hanedanının siyasi faaliyetlerine katılan Türkmen oymaklarından birinin adıdır. Urfa yöresinde yaşayan Döğer boyu ile Karaulus oymağı da aynı hanedanın yanında yer alan topluluklar arasındaydı.
Alpavut beyleri Karakoyunlu ordusunda Pîr Muhammed’in valiliğinden 45 yıl önce de görülür. 1421’de Timurlu hükümdarı Şahruh ile Karakoyunlu İskender Mirza arasında yapılan Aleşkerd Savaşı’nda İskender’in sağ kanadında Korkan Alpavut ve Sarkan Alpavut adlı 2 bey bulunuyordu [1].
Tavacı Unvanı Ne Anlama Gelir?
Pîr Muhammed’in adıyla birlikte geçen tavacı (tuvacı), Moğol ve Timurlu ordularında geniş yetkilerle donatılmış kumandanlara verilen bir unvandır. Tavacılar sefer öncesinde asker toplar, toplanma yerlerini belirler, birlikleri teftiş eder, ganimeti dağıtır ve hükümdarın emirlerini beylere ulaştırırdı [2]. Karakoyunlu merkez teşkilatında tavacıların bağlı olduğu divan, savaş zamanında devletin bütün askerini toplamakla görevliydi.
Bağdat Valiliğine Getirilmesi
Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah, 1462’de Fars’ı elinden aldığı oğlu Pîr Budak’ı yalnızca Bağdat valiliğiyle yetinmeye zorlamıştı. Pîr Budak itaat etmeyince Cihan Şah, Bağdat’ı 15 Aralık 1464’ten 15 Haziran 1466’ya kadar 1 yıl 7 ay kuşattı. Şehir düştükten sonra oğlunu öldürttü ve Bağdat valiliğine beylerinden Tuvacı Alpavut Pîr Muhammed’i atadı [3].
Cihan Şah’ın Ölümünden Sonra Bağdat
Cihan Şah 10 Kasım 1467’de Bingöl-Sancak mevkiinde Uzun Hasan‘ın baskınına uğradı ve kaçarken öldürüldü. Bu yenilginin ardından Pîr Muhammed Bey ile Bağdat halkı, Uzun Hasan’ı hükümdar tanıdıklarını bildirdi. Hasan Padişah oğlu Uğurlu Mehmed‘i Bağdat yönüne gönderdi. Şehzadeden gelen haberler valinin Akkoyunlu tarafına düşmanca bir tutum takındığını gösterince Uzun Hasan 1468 baharının ilk günlerinde Diyarbekir’den ayrılarak Bağdat önüne geldi [4].
Uzun Hasan Bağdat’ı Neden Alamadı?
Akkoyunlu ordusu Bağdat’ı 40 gün kuşatma altında tuttu. Bu sırada Cihan Şah’ın oğlu Hasan Ali’nin faaliyetlerine dair haberler geldi ve Uzun Hasan kuşatmayı kaldırıp Azerbaycan’a yöneldi. Hasan Ali’nin ordusu Eylül 1468’de Merend yakınında yenildi, ancak Bağdat bu seferden sonra da Karakoyunlu beylerinin elinde kaldı.
Pir Muhammed Alpavut Ölümü
Pîr Muhammed Bey’in ölüm tarihi kaynaklarda açıkça yer almaz. Ölürken yaptığı vasiyet üzerine Karakoyunlu hanedanından Zeynel’in oğlu Hüseyin Ali, Bağdat’ta beylik makamına getirildi. Hüseyin Ali 9 ay sonra öldü ve yerine geçen kardeşi Hille valisi Şah Mansur ancak 2 ay yönetimde kalabildi.
Şah Mansur, Bağdat’ı Uzun Hasan’ın oğlu Maksud’a teslim etti. Hakkındaki şikâyetler üzerine yargılandı ve 19 Aralık 1469’da idam edildi. Karakoyunlular’ın Bağdat kolu bu idamla sona erdi. Hüseyin Ali ile Şah Mansur’un toplam 11 aylık yönetimi Aralık 1469’dan önce bittiğine göre Pîr Muhammed Bey en geç 1469’un başında ölmüştü.
Otlukbeli Savaşı’nda Uzun Hasan’ın Yerine Geçen Adaşı
Fatih Sultan Mehmed’in 11 Ağustos 1473’te Uzun Hasan’ı yendiği Otlukbeli Savaşı‘nın Akkoyunlu kaynaklarındaki anlatımında Pîr Mehmed Bey Alpavut adlı bir bey geçer. Akkoyunlu hükümdarı meydandan uzaklaştığında yerini ona çok benzeyen bu bey aldı ve kendisini yakalayan Osmanlı askerlerine Uzun Hasan olduğunu söyledi. Pîr Mehmed Bey, esir düşen öteki Türkmen beyleriyle birlikte Şehzade Bayezid’in yanına götürüldü [5].
Osmanlılar kısa süre sonra ellerindeki esirin Uzun Hasan olmadığını ve hükümdarın kaçtığını anladı [6]. Savaştan sonra Pîr Mehmed Bey, Bayezid oğlu Ömer Bey Çakırlı gibi esir alınmış Karakoyunlu emirleriyle birlikte serbest bırakıldı.
Otlukbeli’deki Pîr Mehmed Bey Kimdir?
Bağdat valisi Pîr Muhammed Bey, Otlukbeli Savaşı’ndan en az 4 yıl önce ölmüştü. Bu nedenle 1473’te esir düşen Pîr Mehmed Bey Alpavut, Bağdat valisiyle aynı oymaktan gelen ve aynı adı taşıyan başka bir Karakoyunlu emîridir.
Kaynakça:
- Ülvi Zerbeliyev, “Karakoyunlu (15. yy) Ordusunun Savaş Taktikleri”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 12, sy. 3 (2025), s. 1063-1080 (s. 1069-1070).
- Hayrunnisa Alan, “Tavacı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XL, İstanbul 2011, s. 177-178.
- Faruk Sümer, “Karakoyunlular”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXIV, İstanbul 2001, s. 434-438.
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
- İlhan Erdem, “Akkoyunlu Kaynaklarına Göre Otluk Beli (Başkent) Savaşı”, OTAM (Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi), sy. 4 (1993), s. 158.
- Erhan Afyoncu, “Otlukbeli Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 4-6.
