Uğurlu Mehmed (Uğurlu Muhammed), Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan‘ın büyük oğlu olan ve Aralık 1477’de Erzincan’da öldürülen bir Akkoyunlu şehzadesidir.
Mirza Uğurlu ve Ailesi
Uğurlu Mehmed, Uzun Hasan’ın en büyük oğluydu. Kaynaklarda Uğurlu Muhammed ve Uğurlu Mehmed Mirza adlarıyla da geçer. Uzun Hasan’dan sonra tahta çıkan Halil ve Yâkub, 1490’da öldürülen Mesih Mirza, Bağdat’ta bulunan Maksud ve 1473’te Otlukbeli’nde ölen Zeynel Mirza onun kardeşleriydi.
Bağdat Seferi (1467-1468)
Uzun Hasan, 10 Kasım 1467’de Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah’ı Bingöl-Sancak mevkiinde yendikten sonra Karakoyunlu görevlilerini itaate çağırdı. Bağdat valisi Alpavut Pîr Muhammed Bey onu hükümdar olarak tanıdığını bildirince Uzun Hasan, 3.000 kişilik bir kuvvetin başında Uğurlu Mehmed’i Bağdat’a gönderdi. Uğurlu Mehmed, Bağdat valisinin kendisine düşmanca davrandığını babasına haber verdi. Bunun üzerine Uzun Hasan 1468 baharında Bağdat’a gelerek şehri 40 gün kuşattı.
Osmanlılar’a Karşı 1473 Seferi
Fatih Sultan Mehmed Mart 1473’te Akkoyunlular üzerine yürüdüğünde Uğurlu Mehmed, babasının ordusunda öncü birliklerden birine kumanda ediyordu. Osmanlı ordusu Tercan yakınlarında Fırat’ı takip ederken Uğurlu Mehmed’in birlikleri sahte bir geri çekilme yaptı ve onları izleyen Rumeli beylerbeyi Has Murad Paşa’yı pusuya düşürdü [1]. 4 Ağustos 1473’teki bu çarpışmada Has Murad Paşa nehri geçmeye çalışırken boğuldu.
Otlukbeli Savaşı’nda Hangi Kola Kumanda Etti?
11 Ağustos 1473’te yapılan Otlukbeli Savaşı‘nda Uğurlu Mehmed, Akkoyunlu ordusunun sol koluna kumanda etti; sağ kolun başında kardeşi Zeynel Mirza vardı [2]. Uğurlu Mehmed’in karşısında, Osmanlı ordusunun sağ kolunu yöneten Şehzade Bayezid bulunuyordu ve Uğurlu Mehmed’in kuvvetleri bu kola yenildi [3]. Babasının savaş alanından çekildiğini ve Zeynel Mirza’nın öldüğünü duyan Uğurlu Mehmed de Karamanoğlu Pîr Ahmed Bey ile birlikte Tebriz yönüne çekildi. Savaştan sonra geri dönen Osmanlı ordusunun takip edilmesini istedi, ancak Uzun Hasan bu öneriyi kabul etmedi.
Babasına Karşı İsyanı (1474-1475)
Uğurlu Mehmed, 1474’te İsfahan valisi iken babasına isyan etti. İsfahan’dan kardeşi Halil’in idaresindeki Fars’a girerek Şiraz’ı ele geçirdi [4]. Bağdat’taki kardeşi Maksud da onu destekledi [5]. Uzun Hasan güneye asker gönderip ardından kendisi de yola çıkınca Uğurlu Mehmed Şiraz’dan ayrılarak Irak yönüne kaçtı. Çekirli aşireti bu karışıklıktan yararlanarak Tebriz’i ele geçirdi ve Uzun Hasan tarafından ağır biçimde cezalandırıldı. Maksud yakalanarak hapsedildi.
Uğurlu Mehmed bundan sonra Uzun Hasan’ın öz kardeşi olan Urfa valisi amcası Üveys Bey’in yanına gitti ve onunla birlikte yeniden harekete geçti. Bu isyan da bastırıldı ve Üveys Bey Temmuz 1475’te öldürüldü.
Mirza Uğurlu’nun Osmanlı’ya Sığınması
Üveys Bey’in ölümünden sonra Uğurlu Mehmed, babasının 2 yıl önce Otlukbeli’nde savaştığı Fatih Sultan Mehmed’e sığındı. Fatih, Uğurlu Mehmed’i kızı Gevherhan Sultan ile evlendirdi ve Sivas beylerbeyiliğine gönderdi [6].
Uğurlu Mehmed Nasıl Öldü?
Uğurlu Mehmed, babasının öldüğü yolunda yayılan bir haber üzerine Erzincan’a geldi. Bu haber, Halil ile Yâkub’un annesi Selçukşah Begüm’ün düzenlediği bir entrikanın parçasıydı. Uğurlu Mehmed, Aralık 1477’de Erzincan’da öldürüldü. Uzun Hasan ise 6 Ocak 1478’de öldü ve yerine Halil geçti.
Uğurlu Mehmed’in oğlu Mahmud Bey, 1490’dan sonra devlet idaresini eline geçiren Musullu Sofu Halil Bey’e karşı isyan etti ve bu isyan bastırıldı.
Göde Ahmed Kimdir?
Uğurlu Mehmed’in Gevherhan Sultan’dan doğan oğlu Ahmed Bey, kaynaklarda Ahmed Mirza, Ahmed Padişah ve Sultan Ahmed adlarıyla da anılır. Ufak tefek olduğu için kendisine Göde Ahmed denildi. İstanbul’da bulunan Göde Ahmed, Akkoyunlu beylerinden Nur Ali’nin daveti üzerine Akkoyunlu sınırına geldi. Akkoyunlu hükümdarı Rüstem Bey’in Mayıs 1497’de Gürcistan’a kaçması üzerine Tebriz’de tahta çıktı.
Göde Ahmed, Osmanlı idare sistemini örnek alan düzenlemelere girişti ve bazı büyük beyleri öldürttü. Ona karşı birleşen Akkoyunlu beyleri Aralık 1497’de Göde Ahmed’i yendi [7]. Göde Ahmed bu yenilgiden sonra İsfahan yakınlarında öldü.
Kaynakça:
- Remzi Kılıç, “Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 14 (2003/1), s. 95-118 (s. 110-111).
- Erhan Afyoncu, “Otlukbeli Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 4-6.
- Kenan İnan, “Bir Tarihçilik Yaklaşımı: Tursun Bey’in Tarih-i Ebü’l-Feth’i (1488) Üzerinden 1473 Otlukbeli Savaşı Okuması”, Erzincan Tarihi, c. III: Yeniçağ Döneminde Erzincan, haz. Süleyman Lokmacı ve Fatih Çiçek, Erzincan 2020, s. 443-458 (s. 447).
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
- Rosemarie Quiring-Zoche, “Āq Qoyunlū”, Encyclopaedia Iranica, vol. II, fasc. 2, London 1986, pp. 163-168.
- Kazım Paydaş, “Ak-Koyunlu Ahmet Bey ve Onun Osmanlı İdari Sistemini Ak-Koyunlu Devleti’nde Uygulama Çabası”, Tarih Araştırmaları Dergisi, c. 23, sy. 36 (2004), s. 205-212 (s. 206-207).
- Faruk Sümer, “Akkoyunlular”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. II, İstanbul 1989, s. 270-274.
