Hekim Yakub Paşa ve Fatih’in Ölümündeki Zehirlenme Şüphesi

Hekim Yakub Paşa (Maestro Iacopo), 15. yüzyılda I2. Murad ve Fatih Sultan Mehmed’in sarayında doktorluk yapan, İtalya’nın Gaeta şehrinden gelmiş Yahudi asıllı bir Osmanlı hekimi ve veziridir.

Gaeta’dan Osmanlı Sarayına

İtalyan belgelerinde Maestro Iacopo da Gaeta adıyla geçen hekim, Napoli Krallığı’na bağlı Gaeta’da doğdu ve genç yaşta Edirne’ye gelerek II. Murad’ın hizmetine girdi [1]. Doğum yılı kesin olarak bilinmez; 1425-1430 arası tahmin edilir. II. Murad’ın Şubat 1451’deki ölümünden sonra oğlu II. Mehmed’in yanında kaldı.

Boğazkesen Fermanı Gerçek mi?

Fatih’in Nisan-Mayıs 1452’de Boğazkesen’de (Rumeli Hisarı) verdiği bildirilen bir fermanla Yakub ile soyundan gelenler bütün vergilerden muaf tutuldu. Fermanın bilinen metni, Abraham Galanté’nin kaynağını belirtmeden aktardığı bir nakle dayanır [2]. Aynı aktarıma göre Yakub’un torunları 1571’de bu fermanı göstererek İstanbul’daki Yahudi cemaatinin vergilerinden muaf tutulmak için hahamlığa başvurdu.

Hekimbaşılıktan Defterdarlığa ve Vezirliğe

Yakub, İstanbul’un fethinden önce, 1452’de hekimbaşılığa getirildi; 1459-1461 yıllarında defterdarlık yaptı ve sonra vezir rütbesi aldı [3]. Müslüman olduktan sonra Yakub adını kullandı. 1468’de İtalya’ya gitti ve orada Arapça tıp kitaplarının Latince çevirilerini inceledi. Padişah için hazırladığı ilaçların reçeteleri günümüze ulaşmıştır ve bu reçetelerde kullanılan bitkiler tespit edilmiştir.

Fatih 1474’te Konya’da ağır hastalanan oğlu Şehzade Mustafa’nın tedavisi için Yakub’u Karaman’a gönderdi. Hekim, padişahın yakın çevresinde yaklaşık 30 yıl kaldı.

Venedik’in Padişaha Yönelik Suikast Tasarıları

Osmanlı-Venedik savaşı 1463’ten 1479’a kadar sürdü. Bu yıllarda Venedik’in On’lar Meclisi, padişahı ortadan kaldırmak için kendisine sunulan çeşitli teklifleri gizlice görüştü. Meclis, Yahudi hekim Valcho aracılığıyla Fatih’i zehirleme tasarısını 1477’de ele aldı; 9 Temmuz 1477’deki ilk oylama 3’e 3 eşitlikle sonuçlandı [4]. Meclis 5 Kasım 1477’de 16 üyenin katıldığı ikinci toplantıda, Akçahisar’ı (Kruja) kuşatan Osmanlı komutanlarının zehirlenmesine karar verdi. 1478 başında görüşülen bir başka teklifte, padişahın 1 yıl içinde öldürülmesi karşılığında 25.000 duka altın ve İstirya’daki Pinguente kalesi vaat edildi.

Venedik Yakub Paşa’yı Satın Aldı mı?

Iacopo’nun Doç Cristoforo Moro (1462-1471) döneminde para ve ayrıcalık karşılığında padişahı öldürmeyi üstlenen bir anlaşma yaptığı, Venedik arşivindeki belgelere dayanılarak ileri sürülmüştür. Lakin bu anlaşmanın uygulamaya konduğunu gösteren bir kayıt yoktur [5]. Yakub, bu tarihten sonra da yaklaşık 10 yıl padişahın yanında kaldı.

Fatih’in Son Hastalığı ve Tedavisi

Fatih, Osmanlı hanedanında sık görülen nikris (gut) hastalığından muzdaripti. Padişah 1481 baharında Anadolu yakasına geçti ve Gebze yakınlarındaki Tekfurçayırı’nda (Hünkârçayırı) durumu ağırlaştı. Tedaviyi önce hekimbaşı Acem Lârî üstlendi, ancak verdiği ilaçlar sonuç vermedi; bunun üzerine eski hekimbaşı Yakub Paşa yeniden çağrıldı [6]. Yakub, Lârî’nin uyguladığı tedaviyi doğru bulmadı. Hekimler padişahın ayağından kan aldı ve ona “şarab-ı fâriğ” adı verilen bir şurup içirdi.

Fatih, 3 Mayıs 1481 Perşembe günü ikindi vakti Tekfurçayırı’ndaki ordugâhta öldü [7]. Ölüm haberi askerden bir süre gizlendi. Haberi öğrenen yeniçeriler İstanbul’a geçerek şehirde yağmaya başladı ve Sadrazam Karamânî Mehmed Paşa’yı öldürdü.

Fatih’e Verilen Şerbet Neydi?

Padişahın son günlerini anlatan Âşıkpaşazâde, hekimlerin verdiği içeceği şu mısralarla anar: “Tabibler şerbeti virdi hana / O han içdi şerabı kana kana”. Şerbetin adındaki “fâriğ” kelimesi, boşaltma anlamındaki “istifrağ” ile ilişkilendirilir ve içeceğin bir müshil olduğu düşünülür. Kaynaklarda bildirilen karın ağrısı, bağırsak tıkanması ve akciğer kanaması belirtileri, 2020’de yayımlanan bir çalışmada afyon zehirlenmesiyle açıklanmıştır [8]. Aynı çalışma, padişaha zehirlenmeye karşı panzehir olarak tiryak verilmiş olabileceğini de değerlendirir.

Zehir Şüphesi ve Suçlananlar

Fatih’in zehirlendiğine dair 3 ayrı iddia vardır. Bunlardan ilki, zehrin Venedik adına Yakub Paşa tarafından verildiğidir. Bir başka iddiaya göre Cem Sultan’ı tahta çıkarmak isteyen Karamânî Mehmed Paşa, Lârî’yi tedaviye sevk ederek padişahın ölümünü hızlandırdı. Son iddia ise Memlük sultanı Kayıtbay’ın Lârî’yi kullandığıdır.

Lârî’nin 1485’te 2. Bayezid’in emriyle yüksek dozda afyon verilerek öldürüldüğü ileri sürülmüştür; oysa hekim, 2. Bayezid’in saltanatında da saray hekimi olarak görev yaptı. Hekim, Edirne’de kendi adıyla anılan Lârî Camii’nin inşasını başlattı; cami 1514’te tamamlandı.

Yakub Paşa Ne Zaman Öldü?

Yakub Paşa’nın, Fatih’in ölümünün ardından çıkan yeniçeri ayaklanmasında Karamânî Mehmed Paşa ile birlikte öldürüldüğü kaydedilir. Sicill-i Osmanî ise onun ölümünü 1484 yılına koyar ve hekimin akıbeti kesinlik kazanmamıştır [9].

Kaynakça:

1. Franz Babinger, “Ja’qūb-Pascha, ein Leibarzt Mehmed’s II. Leben und Schicksale des Maestro Iacopo aus Gaeta”, Rivista degli Studi Orientali, c. XXVI (1951), s. 82-113.
2. Bernard Lewis, “The Privilege Granted by Mehmed II to His Physician”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, c. 14, sy. 3 (1952), s. 550-563.
3. Ayşegül Cavlazoğlu Davulcu – Osman Tugay, “Osmanlı Döneminde Hekim Yakup Paşa’nın Fatih Sultan Mehmet İçin Yaptığı İlaçlarda Kullanılan Tıbbi Bitkiler”, Tarihin Peşinde: Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, sy. 20 (2018), s. 1-15 (s. 8).
4. Yusuf Demir, “Venedik Krallığının Fatih Sultan Mehmet ve Bosna Sancakbeyi Ömer Bey’i Zehirleme Projesi”, Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, c. 6, sy. 11 (2009), s. 316-327.
5. M. C. Şehabeddin Tekindağ, “Fâtih’in Ölümü Meselesi”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, c. XVI, sy. 21 (1966), s. 95-108.
6. Erhan Afyoncu, “543 Senelik Muamma: Fatih Zehirlendi mi?”, Sabah, 12 Mayıs 2024, https://www.sabah.com.tr/yazarlar/erhan-afyoncu/2024/05/12/543-senelik-muamma-fatih-zehirlendi-mi
7. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Fatih Sultan Mehmed’in Ölümü”, Belleten, c. XXXIX, sy. 155 (1975), s. 473-482.
8. Zeynep Tırmıkçıoğlu, “Baba, Oğul ve Zehir: Fatih Sultan Mehmed, Şehzade Mustafa, Cem Sultan ve II. Bayezid’in Ölümlerinin Onbeşinci Yüzyıl Zehirleri Işığında Yeniden Değerlendirilmesi”, Zeitschrift für die Welt der Türken, c. 12, sy. 2 (2020), s. 97-116 (s. 104-106).
9. Yağmur Say, “Fatih Dönemi Tıp Çalışmaları ve Mühtedi (İslama Dönmüş) Hekim Yakup Paşa”, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, c. 44, sy. 1 (1991), s. 143-164.