Cem Sultan (1459-1495), 1481’de ağabeyi 2. Bayezid’e karşı Osmanlı tahtını isteyen ve ömrünün son 12 yılını Rodos şövalyelerinin ve papaların gözetiminde geçiren bir Osmanlı şehzadesi ve şairidir.
Şehzade Cem Hayatı
Cem, 23 Aralık 1459’da Edirne’de doğdu ve Fatih Sultan Mehmed’in 3. oğluydu [1]. Annesi Çiçek Hatun adıyla tanınır, ancak kökeni belli değildir.
Cem, Konya’da sancakbeyiyken annesi Çiçek Hatun’un seçtiği bir cariyeyle evlendi; eşinin adı kaynaklarda geçmez. Kahire’den Anadolu’ya dönerken annesini, eşini ve Oğuz dışındaki çocuklarını güvendiği adamlarının yanında Kahire’de bıraktı. II. Bayezid, Memlük sultanından bu aileyi İstanbul’a göndermesini istedi, fakat isteği karşılık bulmadı.
| Çocuğu | Hayatı |
|---|---|
| Oğuz Han | 1480'de Konya'da doğdu. Babasının isyanı sırasında İstanbul'daydı ve çocuk yaşta öldürüldü. Cem, oğlunun ölümü üzerine bir mersiye yazdı. |
| Murad | Rodos şövalyelerine sığındı. Kanuni Sultan Süleyman Aralık 1522'de adayı alınca oğluyla birlikte idam edildi; eşi ve 2 kızı İstanbul'a gönderildi. |
| Gevhermelik | Cem'in kızıdır. II. Bayezid, Şubat 1504'te ona hediyeler gönderdi. |
Fatih, 1469’da 10 yaşlarındaki oğlunu 2 lala ile Kastamonu sancakbeyliğine yolladı. Cem burada uzun kalmadı; önce İstanbul’a, sonra Rumeli’ye çağrıldı. 1473’te padişahın Uzun Hasan karşısında yenildiği söylentisi yayılınca lalaları Nasuh ve Kara Süleyman, Cem’e biat ettiler. Seferden dönen Fatih oğlunu azarladı ve 2 lalayı idam ettirdi.
Konya sancakbeyi Şehzade Mustafa 1474’te öldü ve yerine Cem gönderildi. Cem, Konya’daki 7 yılı boyunca çevresine âlim, sanatkâr ve şairleri topladı. Karamanoğulları ailesiyle iyi geçinmesi, bu ailenin taht ümitlerini bir süre dizginledi.
Bursa’da Kurulan 18 Günlük Saltanat
Fatih Sultan Mehmed 3 Mayıs 1481’de öldü. Amasya’da bulunan Bayezid haberi 7 Mayıs’ta aldı ve 21 Mayıs’ta Üsküdar’a ulaştı. Cem, babasının kendisini veliaht saydığını, ağabeyinin tahtta hakkı olmadığını öne sürdü ve askerleriyle Bursa’ya yürüdü. Şehirde 18 gün hüküm sürdü; adına hutbe okuttu, sikke kestirdi ve padişahlığını ilan etti.
Cem Sultan Ülkeyi Paylaşmak mı İstedi?
Cem, Bursa’dan ağabeyine ülkeyi bölüşme teklifi gönderdi. Bayezid saltanatın bölünemeyeceğini bildirerek teklifi reddetti ve ordusuyla Anadolu’ya geçti. 2 taraf Haziran 1481’de Yenişehir’de karşılaştı. Cem ağır bir yenilgi aldı, Konya’ya çekildi, orada beklediği desteği bulamayınca Tarsus’a geçti.
Memlük Topraklarında Geçen Aylar
Memlük sultanı Kayıtbay, Cem’i Kahire’ye davet etti. Şehzade Kahire’de büyük ilgi gördü.
Cem Sultan Hacca Gitti mi?
Cem, Memlük ülkesindeki konukluğu sırasında Mekke’ye gitti ve hac farizasını yerine getirdi. Osmanlı padişahlarından hiçbiri hacca gitmedi.
1482 Seferi ve Anadolu’dan Ayrılış
Cem, 1482 baharında Kahire’den Anadolu’ya döndü. Ankara sancakbeyi Mehmed Bey onu harekete geçmeye teşvik etti, fakat bu girişim sonuç vermedi. Karamanoğlu Kasım Bey ile anlaşan şehzade Konya’yı kuşattı. Kuşatma püskürtüldü ve Cem’in yanındaki kuvvetler dağıldı.
Anadolu’da tutunamayan Cem, Rodos’taki Saint-Jean şövalyelerinden yardım istedi ve Temmuz 1482’de Kerküs’ten denize açıldı.
Rodos Şövalyelerinin Elinde
Cem, yaklaşık 30 adamıyla 29 Temmuz 1482’de Rodos’a vardı. Tarikatın büyük üstadı Pierre d’Aubusson onu törenle karşıladı. Şehzadenin amacı Rodos’tan Rumeli’ye geçmek ve oradaki taraftarlarını ayaklandırmaktı. D’Aubusson ise misafirini Osmanlılar’a karşı bir koz olarak elde tutmayı tasarlıyordu.
II. Bayezid şövalyelerle uzlaştı: Cem’i gözetim altında tutmaları karşılığında tarikata her yıl 40.000 duka ödemeyi, Osmanlı ülkesinde ticaret izni vermeyi ve Vaftizci Yahya’nın sağ eline ait olduğuna inanılan bir röliki göndermeyi kabul etti [2]. Venedik de Cem’e yardım ulaşmasını engellemek için Osmanlı tarafıyla iş birliği yaptı.
Cem Neden Fransa’ya Gönderildi?
Bayezid ile anlaşan şövalyeler, Cem’in Rumeli’ye geçme planına yardım etmedi. Tarikat, şehzadeyi gizlice Fransa’ya gönderdi.
Fransa’daki Kaleler
Cem’i taşıyan gemi 15 Ekim 1482’de Savoie Dükalığı’na bağlı Villefranche limanına yanaştı. Bölgede veba görülünce Nice’e götürülen şehzade, orada 4 ay kaldı. 5 Şubat 1483’te Chambéry’ye nakledildi. Şövalyeler, başka hükümdarlarla temas kurmasını önlemek için onu Savoie ve Dauphiné bölgelerinde kaleden kaleye dolaştırdı; Le Pouët ve Rochechinard bu duraklar arasındaydı.
1484 başında Limoges yakınlarındaki Bourganeuf’e getirilen Cem, kalenin Lastic burcuna yerleştirildi. Monteil-au-Vicomte, Morterolles ve Boislamy’de kısa süre kaldıktan sonra Bourganeuf’e döndü. Burada onun için ayrı bir kule yapıldı ve şehzade 2 yıl kadar bu kulede yaşadı. Kaçma girişimleri bir ihbar üzerine ortaya çıktı ve sonuçsuz kaldı.
Avrupa’nın birçok sarayı bu süre içinde Cem’i ele geçirmenin yollarını aradı. Macaristan’ın şehzadeyi kaçırma teşebbüsü başarısız oldu. Memlük sultanı 1487’de Cem için 20.000 florin teklif etti.
Papalık Sarayında Geçen Yıllar
Papa VIII. Innocentius, Cem’i bir Haçlı seferinde kullanmayı umuyordu ve d’Aubusson ile anlaşarak şehzadeyi Fransa’dan aldırdı. Cem 13 Mart 1489’da Roma’ya girdi; anlaşmaya göre Bayezid’in tarikata ödediği yıllık 40.000 dukalık tahsisat artık papaya gidecekti [3].
Bayezid, kapıcıbaşı Mustafa Bey’i Rodos üzerinden Roma’ya yolladı. Mustafa Bey 1 Aralık 1490’da papanın huzuruna çıktı ve 3 yıllık tahsisat olarak 120.000 altın teslim etti. 1492’de İstanbul’dan yola çıkan bir başka heyet, Hz. İsa’nın böğrünü deldiğine inanılan mızrağın demir ucunu papaya götürdü.
VIII. Innocentius 1492’de öldü ve yerine VI. Alexander geçti. Yeni papa da Bayezid’den para istedi.
Cem Sultan’ın Ölümü
Fransa kralı VIII. Charles, Napoli Krallığı’nı ele geçirmek için 1494’te İtalya’ya girdi ve Roma’ya ulaştı. VI. Alexander, kralla yaptığı anlaşma gereğince Cem’i ona teslim etti. Şehzade, Fransız ordusuyla birlikte 27 Ocak 1495’te Roma’dan ayrıldı. Yolda hastalanan Cem, 25 Şubat 1495’te Napoli’deki Castel Capuana’da öldü.
Cem Sultan Zehirlenerek mi Öldü?
Ölümünden hemen sonra papanın, elinden çıkan değerli rehineyi zehirlettiği söylentisi yayıldı. Osmanlı kaynaklarında zehrin bir berberin usturasıyla verildiğine dair rivayetler de yer alır. Ölümün hastalıktan mı, zehirlenmeden mi kaynaklandığı belgelerle kesin olarak ortaya konamamıştır.
II. Bayezid kardeşinin ölüm haberini alınca 3 gün yas ilan etti ve gıyabi cenaze namazı kıldırdı.
Cem Sultan’ın Mezarı Nerede?
Cem’in yanındaki adamları naaşı tahnit ettirip Gaeta’ya gömdü. Napoli kralı naaşı 1499’da Osmanlılar’a teslim etti. Cem, Bursa’da Muradiye Camii’nin hazîresine defnedildi.
Taht Kavgasının Osmanlı Siyasetine Yansımaları
Cem ile Bayezid arasındaki mücadele, Gedik Ahmed Paşa‘nın 1480’de aldığı Otranto’ya destek gönderilmesini engelledi ve şehir Eylül 1481’de Napoli kuvvetlerine geçti. Gedik Ahmed Paşa 1482’de Cem taraftarı olmakla suçlanarak Edirne’de öldürüldü.
Cem’in Avrupa’da yaşadığı 12 yıl boyunca Bayezid, Hristiyan devletlerin şehzadeyi bir Haçlı ordusunun başında Rumeli’ye çıkarmasından çekindi. Bu yüzden Batı’ya karşı büyük seferlerden kaçındı.
Şair Cem
Cem’in Türkçe divanını İ. Halil Ersoylu yayımladı (Ankara 1989). Divanda 348 gazelin yanında tevhid, münâcât, na’t, kaside, terkib-i bend, terci-i bend, 41 muamma ve 19 müfred bulunur; eserin 11 yazması tespit edilmiştir. Farsça divanının 4 nüshası bilinir.
Selmân-ı Sâvecî’nin Farsça mesnevisini Türkçeye aktardığı Cemşîd ü Hurşîd (Âyât-ı Uşşâk), 1478 tarihlidir ve 5.000’i aşkın beyitten oluşur [4]. 48 beyitlik Fâl-ı Reyhân adlı küçük bir mesnevisi de vardır. Cem, öldürülen oğlu Oğuz Han için bir mersiye yazdı. Konya’da ve gurbette yanında bulunan şairlerden Sa’dî-i Cem, Haydar, Sehâyî, La’lî, Kandî ve Şâhidî’nin adları bilinir.
Kaynakça:
- Mahmut H. Şakiroğlu, “Cem Sultan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. VII, İstanbul 1993, s. 283-284.
- Şerafettin Turan, “Bayezid II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. V, İstanbul 1992, s. 234-238.
- Halil İnalcık, “A Case Study in Renaissance Diplomacy: The Agreement between Innocent VIII and Bayezid II on Djem Sultan”, The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire: Essays on Economy and Society, Bloomington 1993, s. 347-349.
- Günay Kut, “Cem Sultan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. VII, İstanbul 1993, s. 284-286.
- Semavi Eyice, “Sultan Cem’in Portreleri Hakkında”, Belleten, c. XXXVII, sy. 145 (1973), s. 1-50.
