Karamanoğulları Beyliği – Kuruluşu, Hükümdarları ve Yıkılışı

Karamanoğulları, 1256-1474 yılları arasında Konya, Karaman (Lârende), Niğde, İç İl ve Taş-ili yörelerinde hüküm süren bir Türkmen beyliğidir.

Karamanoğlu Beyliği’ne Adını Veren Karaman Bey Kimdir?

Beyliğe adını veren Karaman Bey, Oğuz beylerinden Sâdeddin Bey’in torunu, Nûreddin Bey’in (Nûre Sûfî) oğludur. Babası dervişlik yoluna çekilmişti. Selçuklular 1256’da Aksaray yakınlarında Moğollar’a yenilip ülke II. İzzeddin Keykâvus ile IV. Kılıcarslan arasında bölününce Karaman Bey, Ermenek yöresinde beyliğini kurdu. IV. Kılıcarslan 1261’de Karaman Bey’e beylik verdi ve kardeşi Bunsuz’u emîr-i cândâr yaptı. Karaman Bey 1263’te öldü ve Ermenek yakınlarındaki Balgasun’a gömüldü [1].

Karamanlıları’ın Konya’yı Alması ve Türkçe Fermanı

Karamanlılar 1276’da Moğollar’a karşı ayaklanan Hatiroğlu’nun yanında yer aldı. Karaman Bey’in oğlu Mehmed Bey, 14 Mayıs 1277’de Konya’yı zorla aldı, Selçuklu naibi Emînüddin Mîkâil ile sâhil beyi Bahâeddin Mehmed’i öldürdü ve Alâeddin Siyavuş’u sultan ilan etti. Kısa bir süre sonra vezir olan Mehmed Bey, divanda ve resmî işlerde Türkçe dışında bir dil kullanılmamasını emretti.

Ardından Akşehir’de Sâhib Ata’nın oğullarını yendi ve Sivrihisar’a kadar ilerledi, ancak Karahisar’ı (Afyon) alamadı. Moğol ordusu yaklaşınca Haziran 1277’de Alâeddin Siyavuş ile birlikte İç İl’e çekildi. Mehmed Bey, Kasım 1277’de İç İl’de 2 kardeşi ve 1 amcazadesiyle birlikte Moğol öncü birliklerince öldürüldü.

Moğol Baskınları ve Karamanoğulları

Mehmed Bey’den sonra beyliğin başına geçen Güneri Bey, Konya yöresine akınlar yaptı. Moğol kumandanı Kongurtay, İlhanlı hükümdarı Ahmed Teküder’in emriyle gelerek Ermenek ve Mut’ta katliam yaptı. Güneri Bey 1286’da Lârende’yi aldı, ertesi yıl Tarsus’a akın düzenledi. 1288’de Eşrefoğlu Süleyman Bey ile birlikte Konya’da Selçuklu sultanı II. Mesud’a bağlılığını bildirdi.

İlhanlı hükümdarı Geyhatu’nun 1293’teki seferi Ereğli ve Lârende yörelerini harap etti. Aynı yıl Kıbrıs kralı II. Henri Alanya’ya çıktı ve şehri Mahmud Bey’in kuvvetleri savundu. Karamanoğulları’nın Alâiye kolu bu tarihten başlar. Güneri Bey 17 Nisan 1300’de öldüğünde Lârende, Ereğli ve Alâiye beyliğin elindeydi.

Güneri Bey’in yerine geçen Mahmud Bey, Toros geçitlerinde Moğol kumandanı Kazancuk’u yendi. Mahmud Bey 1307-1308’de öldü.

Konya Üzerindeki Mücadele

Yahşi Bey, 1314’te Konya valisi Ahî Mustafa’yı öldürerek şehri aldı. İlhanlı hükümdarı Olcaytu’nun emriyle Anadolu’ya gelen Emîr Çoban, Aralık 1314’te Yahşi Bey’i Lârende’de yakaladı, fakat onu affetti. Karamanlılar Konya’yı kısa süre sonra yeniden aldı. İlhanlı Anadolu valisi Demirtaş, 1320 ve 1323 yıllarında Konya’yı ele geçirdi ve Mûsâ Bey’i esir aldı; Mûsâ Bey kısa sürede serbest bırakıldı. Karamanlılar 1328-1329’da Konya’yı, Gevele Kalesi’ni ve Beyşehir’i yeniden aldı.

Yahşi Bey’in halefi Bedreddin İbrâhim Bey, 1318’de Memlük sultanı adına hutbe okuttu. 1334-1335 yıllarında İbrâhim Bey Lârende’de, oğlu Ahmed Bey Konya’da oturuyordu. 1341’de Kahire’ye gönderilen elçisi, Memlük sultanının yolladığı sancaklar ve para kalıplarıyla döndü.

Alâeddin Bey Döneminde Genişleme

Süleyman Bey 1361’de akrabaları tarafından öldürüldü. Kardeşi Alâeddin Bey isyanı bastırdı ve suikastçıları idam ettirdi. Alâeddin Bey 1366-1367 yıllarında Konya’yı, ardından Niğde, Karahisar, Aksaray, Akşehir, Ilgın, İshaklı ve Kayseri’yi aldı. Kayseri kısa süre sonra Eretnaoğulları’nın eline geçti.

1380 civarında beyliğin sınırları içinde Lârende, Gülnar, Anamur, Silifke, Mut, Ermenek, Hadım, Bozkır, Ereğli, Ulukışla, Niğde, Aksaray, Akşehir, Ilgın, Kadınhanı, Konya, Beyşehir ve Seydişehir vardı.

Karamanoğulları’nın Osmanlılar ile Mücadelesi

Alâeddin Bey, Osmanlı hükümdarı 1. Murad’ın kızı Nefîse Sultan (Melek Hatun) ile evlendi. Alâeddin Bey 1386’da I. Murad’ın Balkanlar’da bulunmasından yararlanarak Yalvaç, Karaağaç ve Eğridir’i aldı. I. Murad’ın üzerine yürümesiyle başlayan savaşta Karamanlılar, Konya yakınlarındaki Frenkyazısı’nda yenildi. Nefîse Sultan’ın aracılığıyla yapılan barışla Beyşehir Osmanlılar’a bırakıldı.

I. Murad 1389’da Kosova’da ölünce Alâeddin Bey Beyşehir’i aldı, fakat Yıldırım Bayezid’in yaklaşması üzerine Ermenek’e çekildi. 1391’de yapılan barışla Köşkbükü’nün batısındaki topraklar Osmanlılar’a geçti.

Alâeddin Bey Nasıl Öldü?

Yıldırım Bayezid’in 1396’daki Niğbolu seferi sırasında Alâeddin Bey Ankara’ya saldırdı ve Beyşehir valisi Sarı Timurtaş Paşa’yı esir aldı. Bayezid Niğbolu zaferinden sonra Karaman üzerine yürüdü ve 1397’de Konya yakınlarındaki Akçay’da Karamanlılar’ı yendi. Konya Kalesi’ne kapanan Alâeddin Bey’i kuşatan Bayezid, şehri 10. gün aldı. Alâeddin Bey yakalandı ve Bayezid’in emriyle idam edildi. Bayezid Lârende ve Niğde’yi aldı, Alâeddin Bey’in oğulları Mehmed ve Ali’yi Bursa’da hapsetti. Karaman ülkesinden yalnızca Şeyh Hasan’ın elindeki İçel Osmanlı idaresi dışında kaldı.

Ankara Savaşı’ndan Sonra Beyliğin Yeniden Kurulması

Timur, 1402’deki Ankara Savaşı’ndan sonra Kayseri, Kırşehir, Sivrihisar ve Beyşehir’i Alâeddin Bey’in oğulları Mehmed ve Ali’ye verdi.

2. Mehmed Bey ve Ali Bey

II. Mehmed Bey, Hamid-ili’ni, Tarsus’u, Karahisar’ı ve Kütahya’yı aldı. 1413-1414’te Bursa’yı kuşattı, ancak alamadı. Çelebi Mehmed, 1414’te onu Beyşehir, Seydişehir ve Akşehir’i geri vermeye zorladı. II. Mehmed Bey 1415’te yenildi, oğlu Mustafa ile birlikte esir düştü ve yemin ettikten sonra serbest bırakıldı.

Memlük kuvvetleri 1419’da Kayseri’yi alarak Dulkadırlı Nâsırüddin Mehmed Bey’e verdi, Karaman’ı ise Ali Bey’e bıraktı. II. Mehmed Bey Dulkadırlılar’a esir düştü ve Mısır’a gönderildi; oğlu Mustafa bu çatışmalarda öldü. Ali Bey Konya’yı alamadı. II. Mehmed Bey’in oğlu İbrâhim, Çelebi Mehmed’in yardımıyla Ali Bey’i yenerek Niğde’ye çekilmeye zorladı.

Memlük sultanı Müeyyed Şeyh’in 1421’deki ölümünden sonra serbest bırakılan II. Mehmed Bey, deniz yoluyla ülkesine döndü. Tekeoğlu Osman Bey’in teşvikiyle 1423’te Antalya’yı kuşattı ve bir top güllesiyle öldü. Lârende’ye gömüldü. Ölümünün ardından Ali Bey kısa süre bütün Karaman ülkesine hâkim oldu, fakat İbrâhim Bey onu yeniden yendi ve Niğde’yi aldı.

Karamanoğlu İbrahim Bey Dönemi (1423-1464)

İbrahim Bey 1433’te Sırbistan ve Macaristan ile anlaşarak Eğridir ve Isparta’yı aldı. II. Murad’ın Karaman üzerine yürümesiyle İçel’e çekildi. 1435’te yapılan barışla Hamid toprakları Osmanlı sancağı olarak tanındı. İbrâhim Bey aynı dönemde Dulkadırlılar’dan Kayseri, Ürgüp, Develi Karahisarı ve Uçhisar’ı aldı.

Macarlar 1442’de Osmanlılar’a saldırınca Karaman kuvvetleri Ankara, Beypazarı, Kütahya, Karahisar, Bolvadin ve Hamid yörelerine akınlar yaptı. II. Murad Karaman ülkesine girip yağmalattı ve İbrâhim Bey İçel’e çekildi. Ağustos 1444’te yapılan barışla İbrâhim Bey saldırıda bulunmamayı, oğullarından birini rehine göndermeyi ve gerektiğinde asker vermeyi kabul etti. Karaman Beyliği bu barışla Osmanlı Devleti’ne tâbi oldu.

İbrâhim Bey 1448’de Kıbrıs Krallığı’ndan Körkes (Korikos) Kalesi’ni aldı. Konya’yı başkent yaptı ve Selçuklular’dan kalan Keykubad Sarayı’nda oturdu.

İbrâhim Bey 1456-1458 yıllarında Memlükler’e karşı ayaklandı ve Memlükler’in elindeki Tarsus ve Gülek kalelerini ele geçirdi. Bu olayların ardından Memlük sultanı İnal ile İbrâhim Bey arasında mektuplar gönderildi [2].

İshak Bey ile Pîr Ahmed Arasındaki Taht Mücadelesi

İbrâhim Bey hastalandığında oğlu Pîr Ahmed Konya’da hükümdarlığını ilan etti. İbrâhim Bey, veliaht yaptığı büyük oğlu İshak ile birlikte Konya’dan kaçtı ve 1464’te Gevele’ye giderken yolda öldü. Karaman ülkesi 2 kardeş arasında bölündü.

İshak Bey, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan‘ın yardımıyla tahta çıktı; Pîr Ahmed ise Fatih Sultan Mehmed’e sığındı. Osmanlı kuvvetlerinin desteğiyle harekete geçen Pîr Ahmed, Haziran 1465’te İshak Bey’i yenerek Silifke Kalesi dışında bütün Karaman ülkesini idaresi altına aldı. İshak Bey, Uzun Hasan’ın yanına sığındı ve Ağustos 1465’te öldü [3].

Karamanoğulları Beyliği Nasıl Yıkıldı?

Pîr Ahmed, 1467’de Osmanlılar’ın Memlükler’e karşı hazırladığı sefere katılmayı reddetti. Fatih Sultan Mehmed 1468 baharında Karahisar’dan Konya üzerine yürüdü. Konya’nın yaklaşık 11 km batısında, Sille’nin üstündeki Takkeli Dağı’nda bulunan Gevele Kalesi top ateşinin ardından teslim oldu. Konya ele geçirildikten sonra Gevele yıktırıldı ve padişah Konya iç kalesinin yeniden yapılmasını emretti. Pîr Ahmed Karataş dağlarına kaçtı, Şehzade Mustafa Konya’ya vali olarak atandı [4]. Pîr Ahmed Toros bölgesinde direnmeyi sürdürdü ve bazı yerleri yeniden ele geçirdi.

Uzun Hasan’ın Karamanoğulları’na Desteği

Uzun Hasan, 1472’de Pîr Ahmed ve Kasım beylerin yanında yer aldı. Gönderdiği Akkoyunlu ordusu Tokat’ı yağmalayıp yaktı. Yûsufça Mirza kumandasında Karaman’a giden 20.000 kişilik nökerlerden de oluşan Akkoyunlu ordusu, Beyşehir ile Akşehir arasındaki Eflâtunpınarı’nda Osmanlı kuvvetlerine yenildi [6].

Karamanoğulları Ne Zaman Osmanlı Topraklarına Katıldı?

Uzun Hasan’ın 1473’te Otlukbeli’nde yenilmesiyle Akkoyunlu tehlikesi ortadan kalktı. 1474’te düzenlenen Osmanlı seferiyle Karaman ülkesi tamamen Osmanlı idaresine geçti.

Karaman Beyliği’ni Yeniden Kurma Girişimleri

İbrâhim Bey’in oğlu Kasım Bey, Fatih Sultan Mehmed’in 1481’deki ölümünden sonra başlayan taht mücadelesi sırasında İçel’e geldi ve Konya’yı kuşattı. Gedik Ahmed Paşa isyanın bastırılmasında görev aldı, ancak Kasım Bey’in Suriye’ye kaçmasını önleyemedi. Kasım Bey daha sonra II. Bayezid’e bağlı olarak Silifke’de yaşadı ve 1483’te öldü.

Karaman ileri gelenleri 1487’de İbrâhim Bey’in torunu Mahmud Bey’i bey ilan etti. Mahmud Bey, Osmanlı-Memlük savaşında Memlükler’in yanında yer aldı ve Halep’e kaçtı. 1500-1501’de vergi indirimlerinden rahatsız olan Karamanlı sipahiler ayaklanarak Kasım Bey’in yeğeni Mustafa Bey’i İran’dan getirdi. Mustafa Bey Osmanlı kuvvetlerine karşı başarı kazanamadı, Mısır’a kaçtı ve 1513’te orada öldü.

Karamanoğulları’nda Devlet Teşkilatı

Karaman hükümdarlarına genellikle “bey” denirdi; kitabelerde, paralarda ve resmî belgelerde Selçuklu geleneğine uygun olarak “sultan” ve “emîr” unvanları kullanılırdı. Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı. Ulu bey, kadınlar dahil akrabalarına dirlik verir; oğulları, kardeşleri, amcaları ve yeğenleri şehirleri yönetirdi.

Divanın başında vezir bulunurdu. Ordunun kumandanlığı subaşı ya da beylerbeyine aitti ve başkumandanlar çoğunlukla Turgutoğulları’ndan seçilirdi. Defterdar vergi işlerine, kazasker arazi işlerine bakardı. Beylerin hassa ordusu yoktu; ordu timarlı sipahilerden ve İç İl ile Taş-ili’ndeki oymakların birliklerinden oluşurdu.

Karamanoğulları’na Bağlı Türkmen Oymakları

Beyliğin en güçlü oymağı Turgutlu idi ve beylerbeyilik çoğunlukla bu oymağın elindeydi. Bayburtlu oymağı Ereğli’nin güneyinde ve Karaman’ın doğusunda yaşardı. Oğuzhanlı oymağı Anamur ve Selinti yörelerinde, Hocantılı oymağı Gülnar ve Göksu çevresinde, Bozkırlı oymağı Silifke yöresinde otururdu. 14. yüzyılın ikinci yarısında İshaklı, Ilgın, Beyşehir ve Niğde çevresindeki Moğol toplulukları da beyliğin idaresine girdi. Timur bu toplulukların çoğunu Türkistan’a götürdü; Anadolu’da kalanlar arasında Ilgın’daki Samagar ve Aksaray’daki Celâyir oymakları vardı.

Karaman Beyliği’nde Ekonomi ve Ticaret

Ova kesiminde buğday, arpa, yulaf ve pamuk yetiştirilirdi. Karaman koyunu ve Karaman atları tanınırdı. Karaman halısı ve “Türk kadifesi” adıyla bilinen kumaşlar dokunurdu. Lârende ve Konya beyliğin başlıca pazarlarıydı. Buğday, yün, deri, halı ve at; Kıbrıs Krallığı’na, Venedikliler’e, Cenevizliler’e, Osmanlılar’a ve Memlükler’e satılırdı.

Karaman beylerinden günümüze yalnızca II. Mehmed Bey, İbrâhim Bey ve Pîr Ahmed’e ait gümüş paralar ulaşmıştır.

Dil, Kültür ve Edebiyat

Mehmed Bey’in 1277’deki emrine rağmen beylikte resmî dil zamanla Farsça oldu. Alâeddin Bey, Yârcânî mahlaslı bir şaire şehnâme tarzında Farsça bir Karamanoğulları tarihi yazdırdı. 16. yüzyılın başında Şikârî bu eseri nesir olarak Türkçeye çevirdi. Şikârî’nin “Karamanoğulları Tarihi” beyliğin tarihi için başlıca kaynaktır, ancak destani özellikler taşır.

Camiler ve Mescitler

Mahmud Bey’in yaptırdığı Ermenek Ulucamii 1301-1302 tarihlidir. Karaman’daki Hacıbeyler Camii 1356’da, Aksaray Ulucamii 1431’de, Niğde’deki Şah Mescidi 1413-1414’te yapıldı. Konya’daki İplikçi Camii 1333’te ve 1430-1431’de yenilendi. Mut’taki Lâl Ağa Camii 1441 civarında yapılmıştır.

Medreseler

Aksaray’daki Zinciriye Medresesi 1335-1336’da yapıldı. Mûsâ Bey’in Ermenek’te yaptırdığı Tolmedrese 1339-1340, Alâeddin Bey’in eşi Nefîse Sultan adına Karaman’da yapılan Hatuniye Medresesi 1381-1382, Ali Bey’in Niğde’de yaptırdığı Akmedrese 1409-1410 tarihlidir. Alanya’daki Obaköy Medresesi 1373 civarına tarihlenir.

Türbeler, İmaretler ve Hamamlar

Karaman’daki Alâeddin Bey Kümbeti 1391, İbrâhim Bey İmareti ve kümbeti 1432 tarihlidir. Konya’daki Musallâ Mezarlığı’nda 1348-1349 tarihli Şücâüddin Türbesi bulunur. Konya’daki Has Bey Dârülhuffâzı 1421’de, Karaman’daki Hoca Mahmud Dârülhuffâzı ve Mescidi 1451’de, Konya’daki Meram Hamamı 1423’te yapıldı. Ermenek-Anamur yolu üzerinde, Göksu’yu geçen Alaköprü de bu döneme aittir.

Kaynakça:

1. Faruk Sümer, “Karamanoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXIV, İstanbul 2001, s. 454-460.
2. Malika Dekkiche, “Crossing the Line: Mamluk Response to Qaramanid Threat in the Fifteenth Century According to MS ar. 4440 (BnF, Paris)”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, c. 80, sy. 2 (2017), s. 253-281.
3. Halil İnalcık, “Mehmed II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXVIII, İstanbul 2003, s. 395-407.
4. Sara Nur Yıldız, “Razing Gevele and Fortifying Konya: The Beginning of the Ottoman Conquest of the Karamanid Principality in South-Central Anatolia, 1468”, The Frontiers of the Ottoman World, ed. A. C. S. Peacock, Oxford: Oxford University Press for The British Academy, 2009, s. 307-329 (s. 319-322, 327-328).
5. Hedda Reindl-Kiel, “Gedik Ahmed Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XIII, İstanbul 1996, s. 543-544.
6. Erhan Afyoncu, “Otlukbeli Savaşı”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 4-6.
7. M. Baha Tanman, “Karamanoğulları (Mimari)”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXIV, İstanbul 2001, s. 460-462.