Saruca Paşa, 1420’li yılların ortasından 1453’e kadar Osmanlı Devleti’nde sancakbeyi, beylerbeyi ve vezir olarak görev yapan bir devlet adamı ve komutandır.
Kariyerinin büyük kısmı 2. Murad’ın saltanatına denk gelir. Venedik ve Sırbistan ile yürütülen görüşmelerde, Gelibolu’daki donanma işlerinde ve 1440’lardaki Haçlı seferlerine karşı verilen savaşlarda adı geçer. 2. Mehmed’in 2. saltanatında 2. vezirdi ve Rumelihisarı’nın kulelerinden biri onun adıyla anılır. 1454’te Gelibolu’da öldü.
Saruca Paşa Kimdir?
Murad’ın 1446 tarihli vasiyetnamesinde paşanın adı “Saruca b. Abdullah” olarak yazılır. Baba adı yerine “Abdullah” kullanılması Müslüman olmayan bir aileden geldiğini gösterir; bu yüzden onun devşirme yoluyla saraya alınmış, büyük ihtimalle Rum asıllı bir kul olduğu düşünülür.
Âşıkpaşazâde, 1413’te Çelebi Mehmed ile Musa Çelebi arasındaki mücadelenin sonunda Musa’nın Samakov yöresinde yakalanması sırasında “Terzi Saruca” adında birinden söz eder. Vezir Saruca Paşa’nın gençlik yıllarında bu adla anılan kişi olması mümkündür, ancak bunu kesinleştiren bir belge bilinmez.
Saruca Paşa’nın biyografisini yazanların karşılaştığı ilk sorun, aynı adı taşıyan ve aynı şehirle, Gelibolu ile bağlantılı bir başka devlet adamının varlığıdır. 14. yüzyılın 2. yarısında yaşayan bu ilk Saruca Paşa, 1371’de alınan Çirmen’in ilk sancakbeyi oldu, 1389’daki 1. Kosova Savaşı’nda bulundu ve 1390’dan sonra Çanakkale Boğazı’nın korunmasıyla görevlendirilerek Gelibolu’yu tahkim etti. 1399’da boğazı bir Haçlı donanmasına karşı savundu, 1402’de Ankara Savaşı’na katıldı ve 1410’da Yanbolu’da Musa Çelebi’ye yenildi. Nisan 1415 tarihli bir vakfiyede “merhum” diye anıldığı için bu tarihten önce öldüğü anlaşılır [1].
Bu vakfiye kaydı, 1. Bayezid devrinde Gelibolu’da tersane yaptıran kumandan ile 1454’te ölen vezirin ayrı kişiler olduğu görüşünün başlıca dayanağıdır. Gelibolu’daki türbeyi inceleyen 2004 tarihli bir çalışma ise 2 biyografiyi tek bir ömürde birleştirir. Bu çalışmada Saruca Paşa, Yıldırım Bayezid döneminde Gelibolu tersanesini kuran, 1399’da boğazda Haçlı donanmasını bozan, 1424’te 2. Murad tarafından Gelibolu kale komutanlığına yeniden getirilen ve uzun bir ömürden sonra 1454’te ölen tek bir kişi olarak anlatılır. Aynı çalışma, 16. yüzyıl tarihçisi Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Künhü’l-ahbâr’da paşayı, Gelibolulu Umur Bey’in babası Sarımüddin Saruca Paşa ile karıştırdığını ileri sürer [2].
Tek kişi kabulü, kronoloji açısından da güçlük yaratır. 1371’de sancakbeyi olacak yaşa ulaşmış birinin 1448’de Kosova’da bir kanada kumanda etmesi, 80 yaşını çok aşmış olmasını gerektirir.
2. Murad Döneminde Diplomasi ve Donanma
Saruca Paşa, 2. Murad’ın ilk yıllarında sancakbeyliklerinden beylerbeyiliğe ve oradan vezirliğe yükseldi. Osmanlıların Selanik’i kuşattığı yıllarda Gelibolu’nun korunması ona bırakılmıştı ve Venedik’e karşı donanmanın güçlendirilmesi işiyle de uğraştı.
Bizans’ın 1423’te Selanik’i Venedik’e devretmesi, Osmanlı ile Venedik arasında uzun bir gerginlik başlattı. 1426-1427’de şehirdeki Türk tüccarların durumu 2 devlet arasında pazarlık konusu oldu ve Osmanlı tarafında bu görüşmeleri Saruca Paşa yürüttü. Selanik, 1430’da 2. Murad tarafından alındı.
Sırbistan ile Antlaşma
Tuna üzerindeki Güvercinlik (Golubac) Kalesi’nin 1428’de Osmanlılarca alınması, Macaristan ile Osmanlılar arasında sıkışan Sırp despotluğunu zor bir duruma soktu. Saruca Paşa, Despot Đurađ Branković’i haraç ödemeyi ve Osmanlı ordusuna asker vermeyi kabul ettiği bir antlaşmaya razı etti [3]. Sırbistan ile kurulan bu ilişkiyi bir evlilikle pekiştirmek için despotun kızı Mara ile 2. Murad’ın evlenmesi kararlaştırıldı. Düğün bir süre ertelendi.
Vezirlikten Uzaklaşması
Vezîriâzamlık 1429’da Çandarlı Halil Paşa’ya verildiğinde Saruca Paşa bu makam için düşünülen adaylar arasındaydı, fakat seçilmedi. 1435-1436’da Sırp despotunun yeniden Macaristan’a yönelmesi, aradaki ilişkiyi kuran paşanın görevden alınmasına yol açtı. Bu dönemde Amasya’da şehzade lalası, ardından Gelibolu kaptanı olarak görev yaptı. 1438-1439’da 2. kez görevden uzaklaştırıldı.
Macar ve Polonya kuvvetlerinin 1443 sonbaharında Balkan dağlarına kadar ilerlemesi, görevden uzak duran Saruca Paşa’yı yeniden sahneye çıkardı. İzladi Derbendi’ndeki saldırıdan sonra kendi imkânlarıyla 1.000 asker toplayarak Filibe’de 2. Murad’ın yanına geldi.
Segedin Görüşmelerinde Hangi Taraftaydı?
1444 yazında Macarlarla yapılan barışın şartları divanda tartışılırken Saruca Paşa, Çandarlı Halil Paşa’nın görüşünü destekledi. 2. Murad aynı yıl tahtı 12 yaşındaki oğlu Mehmed’e bıraktığında Saruca Paşa yeni hükümdarın 2. veziriydi. Barışın bozulmasıyla başlayan Varna seferinde de orduda bulundu.
Şehzade Mehmed ile Manisa’ya Dönüş
Mehmed’in ilk saltanatı 1446’da 2. Murad’ın yeniden tahta geçmesiyle sona erdi. 2. Murad, oğlunu Manisa sancakbeyliğine geri gönderirken Saruca Paşa ile İbrahim Paşa’yı da onun yanına verdi [4]. Macar naibi Hunyadi Yanoş’un Ekim 1448’de Kosova ovasına gelen ordusuna karşı yapılan savaşta Osmanlı ordusunun sağ kanadı Saruca Paşa’nın kumandasındaydı. 3 gün süren savaş Osmanlıların zaferiyle bitti.
Fatih’in 2. Saltanatında Saruca Paşa
Mehmed, Şubat 1451’de babasının ölümü üzerine yeniden tahta çıktığında Saruca Paşa’yı 2. vezir olarak yanında tuttu. Padişah aynı yıl Karamanoğlu İbrahim Bey’in üzerine yürürken Saruca Paşa, Edirne’de bırakılan devlet adamları arasındaydı.
Boğaz’ın Avrupa yakasında 1452 baharında başlayan Rumelihisarı inşaatında iş, padişahın vezirleri arasında paylaştırıldı. Çandarlı Halil, Saruca, Şehabeddin ve Zağanos paşalar yapımı denetlemekle görevlendirildi; Halil Paşa’ya deniz kıyısındaki büyük burç, Zağanos Paşa’ya karaya bakan bir burç, Saruca Paşa’ya ise 3. köşedeki burç verildi [5]. Kalenin kuzey ucunda yükselen bu kule Ağustos 1452’de tamamlandı ve bu yüzden “Saruca Paşa Kulesi” ya da “Saruca Paşa Burcu” adıyla anılır.
Saruca Paşa’nın Ölümü
İstanbul’un fethinden sonra, büyük ihtimalle aynı yıl içinde vezirlikten alındı. Gelibolu’ya çekildi ve 1454’te orada öldü. Paşanın türbesi Gelibolu’da, Hamza Bey koyuna bakan yamaçta, Fransız mezarlığının yanındadır. Yapım tarihi bilinmez, ancak ölüm yılı olan 1454 civarında inşa edildiği düşünülür.
Kaynakça:
- İdris Bostan, “Saruca Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 36, İstanbul 2009, s. 168-169.
- Osman Ülkü, “Gelibolu Saruca Paşa Türbesi”, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 21 (2004), s. 242-243.
- İdris Bostan, “Saruca Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 36, İstanbul 2009, s. 169-170.
- Yakup Şahiner, “Molla Gürânî’den Şeyh Akşemseddin’e Fethin Hocaları: 1432-1453”, Anasay, sy. 8 (2019), s. 112.
- Feridun M. Emecen, “Konstantinopolis’in Son Kuşatması ve Düşüşü”, Büyük İstanbul Tarihi, ed. Coşkun Yılmaz, c. 2, İstanbul: İBB Kültür AŞ – TDV İSAM, 2015, s. 295.

