Kayıtbay, 1468-1496 yılları arasında Mısır, Suriye ve Hicaz’da hüküm süren Çerkez asıllı bir Memlük sultanıdır. Kahire’deki Kale’den 28 yıl hüküm sürdü; bu süre içinde Elbistan’daki Dulkadirli taht kavgasına, Akdeniz’deki Kıbrıs meselesine ve 6 yıl süren Osmanlı savaşına taraf oldu. 1477’de Suriye’ye yaptığı 4 aylık gezi, Memlük vekayinamelerinde ayrıntılı biçimde kaydedilmiş bir hükümdar yolculuğudur.
Kayıtbay, Kafkasya’dan Mısır’a köle olarak getirilmiş Çerkez bir memlüktü. Sultan Barsbay onu genç yaşta satın aldı, Sultan Çakmak ise azat etti. Bu yüzden kaynaklarda Barsbay’ın değil Çakmak’ın memlükleri arasında sayılır.
Kayıtbay, Sultan Hoşkadem’in saltanatında (1461-1467) sarayın içecek ve şerbet mahzeninden sorumlu şâdü’ş-şarabhâne idi. Hoşkadem, Kıbrıs’taki Memlük birliğinden izin almadan ayrılıp Mısır’a dönen İyas et-Tavil’i tutuklama işini ona verdi [1]. Bu görevden sonra Kayıtbay hızla yükseldi ve 1468’in başında, Timurboğa’nın atabeki iken emirlerin ortak adayı olarak tahta çıktı.
Elbistan Meselesi ve Vakıf Paraları Tartışması
Kayıtbay’ın tahttaki ilk yılları, Elbistan’da Memlüklere kafa tutan Dulkadirli Şehsuvar Bey ile geçti. Üst üste gelen yenilgiler, yeni seferlerin parasının nereden bulunacağı sorusunu Kahire’de bir meclis konusu yaptı. Bu mecliste şeyhülislam Emînüddin Yahya el-Aksarâyî, sefer için vakıf gelirlerine el konulmasına açıkça karşı çıktı ve Memlük tarihçileri onun bu tavrını övgüyle kaydetti [2]. Şehsuvar Bey 1472’de Kahire’de idam edildikten sonra Kayıtbay, Elbistan’a Memlük yanlısı Şah Budak’ı getirdi.
Kayıtbay, 1477 yazında önce İskenderiye’ye gitti ve burada 30 günden fazla kaldı. Aynı aylarda Hama’da bir ayaklanma çıktı; Şam’da ise sultanın mali işlerini yürüten Şihâbüddin en-Nablusî’ye karşı halk ayaklandı, Nablusî tutuklandı ve öldü.
Kayıtbay, 12 Eylül 1477’de Sâlihiyye’den Suriye’ye doğru yola çıktı ve önce Şam’a ulaştı. Şam’da yaklaşık 25 gün kaldı, bir süre de hastalığı yüzünden dinlenmek zorunda kaldı. Gezinin devamında Vâdi’t-Teym, Bikâ, Baalbek, Trablusşam ve sahil şehirleri üzerinden Fırat kıyısındaki Bîre’ye ve Halep’e geçti; 9 Ocak 1478’de Mısır’a döndü. İbn İyâs, sultanın açıkladığı amacı naiplerin ve kalelerin teftişi, emirlere halkın ve ordunun durumu hakkında öğüt verilmesi ve askerlerin aylıklarının düzenlenmesi olarak kaydeder [3].
İbnü’l-Cîân’ın Gezi Anlatısı
Yolculuğun en ayrıntılı anlatımı, Kahire’den sonradan çağrılıp kafileye Sâlihiyye’den sonra katılan kâtip İbnü’l-Cîân’ın el-Kavlü’l-müstazraf fî sefer mevlânâ el-Melik el-Eşref adlı eseridir. Metnin Fransızca çevirisi 1922’de Kahire’deki Fransız Doğu Arkeolojisi Enstitüsü’nün bülteninde yayımlandı [4]. Arapça metin 1984’te Trablusşam’da basıldı. Eserin yazarı da tartışma konusudur: bir çalışmada yazar Zeynüddin İbnü’l-Cîân, metnin sonraki bir neşrinde ise Ebü’l-Berekât İbnü’l-Cîân olarak gösterilir; gezi üzerine yazılan tez ise metni Bedreddin Ebü’l-Bekā İbnü’l-Cîân’a bağlar.
Gezinin Asıl Amacı Neydi?
İbn İyâs’ın aktardığı resmî gerekçeler, gezinin teftiş amaçlı olduğunu söyler. Gezi üzerine yazılmış tez ise yolculuğu 2 etkenle açıklar: Osmanlılarla beklenen askerî çatışma ve Kayıtbay’ın ordu masraflarına bağlı mali uygulamalarının Suriye şehirlerinde yol açtığı huzursuzluk. Hama ayaklanması ile Şam’daki Nablusî olayının gezinin hemen öncesine denk gelmesi, bu yorumun dayanağıdır.
Kayıtbay’ın Yaptırdığı Eserler
Kayıtbay, Mısır, Hicaz ve Suriye’de çok sayıda cami, medrese ve hayır kurumu yaptırdı; Kahire’deki külliyesi de bunlar arasındadır [5]. Kudüs’teki sebili, Mekke ve Medine’deki medreseleri de onun adıyla anılır. Kayıtbay, 1477 ve 1479’da İskenderiye’yi ziyaret etti. Bu ziyaretler sırasında, harap hâldeki eski İskenderiye Feneri’nin yerinde yeni bir kale yaptırdı. Re’süttîn yarımadasının kuzeyinde bulunan kale bugün ayaktadır [6].
Kayıtbay ve Osmanlılar
Kayıtbay’ın Osmanlılarla ilişkisi, Fatih Sultan Mehmed’e Dulkadirli tahtı konusunda verdiği sözü Şah Budak‘ı Elbistan’a getirerek bozmasıyla gerildi. Fatih’in 1481’de ölümü açık bir savaşı önledi, fakat aynı yıl Cem Sultan‘ın Kahire’ye gelişi 2. Bayezid ile Kayıtbay arasına yeni bir sorun soktu.
Kayıtbay Cem Sultan’a Nasıl Davrandı?
Kayıtbay, Cem’i ve ailesini Kahire’de konuk etti. Cem Anadolu’ya döndükten sonra da annesi Çiçek Hatun Kahire’de kaldı ve sultan, anne ile oğul arasındaki mektuplaşmayı engellemedi. Cem, Kahire’deki annesinin hizmetinde bulunan Mavra adlı bir cariyenin azadı için Kayıtbay’a 2 mektup yazdı. Kayıtbay’ın Cem ile annesi arasındaki bağı koparmaması, 1485-1491 savaşının nedenleri arasında sayılır [7].
1485-1491 Osmanlı-Memlük Savaşı Nasıl Geçti?
Kayıtbay 1485’te 2. Bayezid’e barış için elçi gönderdi, fakat bir anlaşmaya varılmadı. Aynı yılın mayısında Osmanlı kuvvetleri, Karagöz Paşa’nın yardımıyla Gülek Hisarı’nı, Adana’yı ve Tarsus’u aldı. Kayıtbay, savaş sırasında İtalyan cumhuriyetlerine ve Floransa’ya destek arayan elçiler yolladı. 18 Mart 1488’de Hadım Ali Paşa kumandasındaki Osmanlı ordusu Çukurova’ya girdi, fakat 17 Ağustos 1488’de Adana yakınlarında Karaman süvarilerinin savaş alanından çekilmesi üzerine yenildi. Dulkadirli Alâüddevle Bey bu çatışmada tarafsız kaldı; Şubat 1490’da Mısır’a gönderdiği ve bir Osmanlı saldırısını haber veren mektup, Memlük kuvvetlerinin Kayseri’ye yürümesinde etkili oldu. Osmanlı tarafında barışı en çok savunan kişi Molla Arap diye tanınan Mevlânâ Zeynüddin Ali idi. Tunus’tan gelen elçinin aracılığıyla 1491’de yapılan barışla Gülek Hisarı sınır kabul edildi ve Çukurova Memlüklere bırakıldı [8].
Kıbrıs’ın Venedik’e Geçişi
Kıbrıs Krallığı, Sultan Barsbay’ın 1426’daki seferinden beri Memlüklere yıllık vergi ödüyordu. 1489’da kraliçe Caterina Cornaro adayı Venedik’e devretti. Kayıtbay, bu değişiklik konusunda kendisine danışılmamasından hoşnut olmadı. Venedik, adada kendi yönetiminin ve donanmasının korsanlara karşı daha iyi bir koruma sağlayacağını ve 8.000 dukalık yıllık verginin bundan sonra Venedik tarafından ödeneceğini bildirince sultan yatıştı [9].
Kayıtbay’ın Ölümü ve Halefi
Kayıtbay, 7 Ağustos 1496’da Kahire’de öldü ve Kahire’nin Kuzey Mezarlığı’ndaki kendi külliyesine gömüldü. Yerine geçen oğlu en-Nâsır Muhammed 1498’de öldürüldü. Kansu Gavri 1501’de tahta çıkana kadar Kahire’de kısa saltanatlar birbirini izledi; Gavri de Kayıtbay’ın satın aldığı memlüklerdendi.
Kaynakça:
1. Altan Çetin, “Memlûklerin Doğu Akdeniz Hâkimiyetinde Sultan İnal ve Hoşkadem’in Kıbrıs’a Müdahalesi”, *Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, c. 21, sy. 1 (2021), s. 297-310 (s. 305). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1660104
2. Fatih Yahya Ayaz, “Memlük Tarihçilerine Göre Dulkadıroğlu Şahsuvar Bey İsyanı”, *Belleten*, c. LXXVII, sy. 279 (2013), s. 403-444 (s. 419-420). https://belleten.gov.tr/ozet/169/tur
3. Choon Hwee Koh, *Qāytbāy’s Journey to Bilād al-Shām in 882/1477: Power, Periphery, and Royal Peregrinations*, yüksek lisans tezi, American University of Beirut, Beyrut 2014, s. 1-5, 45-48. https://scholarworks.aub.edu.lb/handle/10938/10218
4. R. L. Devonshire, “Relation d’un voyage du sultan Qâitbây en Palestine et en Syrie”, *Bulletin de l’Institut français d’archéologie orientale*, 20 (1922), s. 1-43. https://www.ifao.egnet.net/bifao/20/1
5. İsmail Yiğit, “Kayıtbay”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXV, Ankara 2002, s. 80-81. https://islamansiklopedisi.org.tr/kayitbay
6. Eymen Fuâd Seyyid, “İskenderiye”, *TDV İslâm Ansiklopedisi*, c. XXII, İstanbul 2000, s. 574-576. https://islamansiklopedisi.org.tr/iskenderiye
7. Songül Çolak – Hümeyra Kesici, “Taht Kavgasının Ortasında Bir Valide: Çiçek Hatun’dan Oğlu Cem’e Mektuplar”, *Tarih Dergisi*, sy. 88 (2026), s. 58-75 (s. 66-67). https://doi.org/10.26650/iutd.1725369
8. Ayşegül Kılıç, “Osmanlı-Memlûk Nüfuz Mücadelesinde Dulkadiroğulları Beyliği”, *Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi*, c. 9, sy. 27 (2021), s. 438-460 (s. 447-452). https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1818149
9. Albrecht Fuess, “Rotting Ships and Razed Harbors: The Naval Policy of the Mamluks”, *Mamlūk Studies Review*, V (2001), s. 64. https://doi.org/10.6082/M1KH0KGK

