Caterino Zeno (1418-1479), 1471-1473 yılları arasında Akkoyunlu Padişahı Uzun Hasan’ın sarayında Venedik Cumhuriyeti adına elçilik yapan Venedikli bir tüccar ve diplomattır.
Elçi Caterino Zeno Ailesi ve Venedik’teki Görevleri
Caterino Zeno, 12 Temmuz 1418’de büyük ihtimalle Venedik’te doğdu. Babası Dragone (Piero) Zeno, annesi Anna Morosini idi. Gençliğinde 1445 ve 1446 yıllarında İskenderiye ve Tana’ya giden Venedik ticaret kafilelerinde arbaletçi olarak bulundu. 1448-1455 yılları arasında birkaç kez Kırklar Meclisi’ne (Quarantia) seçildi. 1455’te Suriye kafilesinde bir kadırganın işletmecisi oldu, 1463’te bir kadırgaya kumanda etti.
Zeno 1453’te Ege adalarındaki Crispo ailesinden Nicolò Crispo’nun kızı Violante ile evlendi. Bu evlilikten 1457 civarında doğan oğlu Pietro, ileride Venedik’in İstanbul elçisi oldu ve 1539’da Saraybosna’da öldü.
Caterino Zeno Despina Hatun’un Nesi Olur?
Violante’nin annesi Trabzon’daki Komnenos hanedanındandı. Uzun Hasan‘ın eşi Despina Hatun (Theodora) bu aileden geldiği için Zeno, Akkoyunlu sarayında Despina Hatun’un yeğeni olarak tanındı. Zeno’nun Uzun Hasan’a elçi seçilmesinde bu akrabalık etkili oldu ve Zeno Tebriz’de hem Uzun Hasan ile hem de Despina Hatun ile görüştü [1].
Uzun Hasan’a Elçi Olarak Gönderilmesi
Venedik 1463’ten beri Osmanlı Devleti ile savaş hâlindeydi ve doğuda Osmanlılar’a karşı bir müttefik arıyordu. Venedik Senatosu, 2 patrisyenin görevi reddetmesi üzerine 7 Mart 1471’de Zeno’yu Uzun Hasan nezdine elçi olarak seçti.
Zeno’ya 18 Mayıs ve 10 Eylül 1471 tarihli 2 talimat verildi. Zeno, Akkoyunlu elçisi Murad ile birlikte İran’a gidecek ve Uzun Hasan’a Venedik donanmasının yardıma hazır olduğunu bildirecekti. Fatih Sultan Mehmed Venedik ile Uzun Hasan arasındaki görüşmeleri haber aldığı için Zeno, yola devam edemeyerek Rodos’ta birkaç ay bekledi [3].
Tebriz’de Uzun Hasan’ın Sarayında
Zeno Nisan 1472’de İran’a ulaştı. Tebriz’e vardığında Uzun Hasan’ın Osmanlı topraklarına yürümeye hazırlandığını öğrendi. Uzun Hasan’ın ordusunda ateşli silah ve top yoktu ve hükümdar bu eksiği Venedik’ten gelecek yardımla gidermeyi umuyordu. Aynı yıl Akkoyunlu elçisi Hacı Muhammed bu amaçla Tebriz’den Venedik’e gönderildi.
Uzun Hasan 1472’de Venedik’e, Osmanlılar ile Memlükler’e karşı ortak hareket etmeyi teklif etti ve Zeno bu teklifi Venedik Senatosu’na bildirdi [4]. 1473’te Osmanlı ordusu doğuya ilerlerken Uzun Hasan, Zeno’ya Venedik ile müttefik olduğunu ve Venedik’in katılımı olmadan Osmanlılar ile barış yapmayacağını bildirdi.
Zeno Uzun Hasan’ı Nasıl Tarif Etti?
Zeno, Uzun Hasan’ı lakabına uygun biçimde uzun boylu, yakışıklı ve hoşsohbet bir hükümdar olarak tarif etti [2].
Otlukbeli’den Sonra Avrupa’ya Dönüşü
Uzun Hasan, 11 Ağustos 1473’te Otlukbeli‘nde Osmanlı ordusuna yenildi. Zeno, Uzun Hasan’ın yanında yaklaşık 18 ay kaldıktan sonra hükümdarın Venedik dojuna yazdığı mektupla yola çıktı. Uzun Hasan bu mektupta yenilgiyi kabul ediyor, ancak etkisini küçük göstermeye çalışıyordu. Hükümdar ayrıca Zeno’dan Kefe üzerinden Orta Avrupa’ya geçmesini ve oradaki hükümdarlarla Osmanlılar’a karşı ittifak görüşmesi yapmasını istedi.
Karaman ve Karadeniz’in güney kıyısındaki yollar Osmanlı denetiminde olduğu için Zeno, Karadeniz’in kuzeyinden geçerek 1474’te Avrupa’ya ulaştı. Macar ve Leh krallarıyla görüşen Zeno, onları Osmanlı tehlikesine karşı Akkoyunlular ile ittifak kurmaya çağırdı [5]. Yolculuk sırasında parası tükendiği için uşağını köle olarak satmak zorunda kaldı.
Zeno Hangi Avrupa Hükümdarlarıyla Görüştü?
Zeno’nun ilk başvurduğu Kutsal Roma-Germen İmparatoru III. Friedrich, ittifak önerisiyle ilgilenmedi. Zeno bunun üzerine Polonya Kralı IV. Kazimierz’in, ardından Macar Kralı Matthias Corvinus’un sarayına gitti. Matthias Corvinus, 20 Nisan 1474’te Buda’da Zeno’ya şövalyelik unvanı verdi.
Venedik’e Dönüşü ve Ölümü
Zeno Ağustos 1474’te Venedik’e dönmüştü. Venedik yönetimi 22 Ağustos 1474’te Roma ve Napoli’ye 4 elçi gönderdiğinde Zeno da “İran elçisi” sıfatıyla bu heyete katıldı ve heyette öncelik hakkı tanındı. Uzun Hasan nezdindeki Venedik elçiliğini Zeno’dan sonra Giosafat Barbaro ve Ambrogio Contarini üstlendi.
Zeno 29 Eylül 1476’da Onlar Meclisi’ne girdi. Senato aynı yıl kızlarından birinin çeyizi için 1.500 duka ayırdı. Mayıs 1477’de Venedik tersanesinin (Arsenal) yöneticiliğine seçildi. Zeno, muhtemelen veba yüzünden, 20 Ekim 1479’dan önce öldü ve Venedik’teki Crociferi Kilisesi’ne gömüldü [6].
Zeno’nun Seyahatnamesi
Zeno’nun yolculuğunu anlatan metin, aileden Nicolò Zeno tarafından 1558’de Venedik’te De i commentarii del viaggio in Persia di M. Caterino Zeno adıyla yayımlandı. Metin, Zeno’nun Venedik’e ve dostlarına yazdığı mektuplardan derlenmiştir. Metin, Giovanni Battista Ramusio’nun Navigationi et Viaggi adlı seyahatname derlemesine de alındı.
Eser 2 kısımdan oluşur. 1. kısım elçiliği, Uzun Hasan ile ilişkileri, Otlukbeli Savaşı’nı ve dönüş yolculuğunu anlatır. 2. kısım Akkoyunlu Devleti’nin yıkılışını ve Safevîler’in yükselişini ele alır. Bu kısımda Şah İsmail’in 9.000 Gürcü atlısının desteğiyle Elvend Bey’i Tebriz yakınlarında yendiği ve Tebriz’i aldıktan sonra kendini hükümdar ilan ettiği anlatılır [7].
Seyahatnamede Despina Hatun Hakkında Ne Yazar?
Seyahatnamede Despina Hatun’un Ortodoks Hristiyan ayinlerine bağlı kaldığı, Uzun Hasan’dan ayrı olarak Harput’ta yaşadığı ve oraya gömüldüğü yazılıdır. Zeno, Despina Hatun’un kızları hakkındaki bilgileri ailesinden bir yakını aracılığıyla edinmişti.
Kaynakça:
- Yahya Başkan, “Despina Hatun’un Mezarı Meselesi”, İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, c. 5, sy. 1 (2016), s. 39-48 (s. 40-44).
- Faruk Sümer, “Uzun Hasan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLII, İstanbul 2012, s. 261-264.
- Remzi Kılıç, “Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 14 (2003/1), s. 95-118 (s. 106-107).
- Kenan İnan, “Bir Tarihçilik Yaklaşımı: Tursun Bey’in Tarih-i Ebü’l-Feth’i (1488) Üzerinden 1473 Otlukbeli Savaşı Okuması”, Erzincan Tarihi, c. III: Yeniçağ Döneminde Erzincan, haz. Süleyman Lokmacı ve Fatih Çiçek, Erzincan 2020, s. 443-458 (s. 445).
- Mehmet Kerim, “Zeno, Caterino ve Seyahatnamesi”, Türkiye Turizm Ansiklopedisi, ed. Nazmi Kozak, 2020, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/zeno-caterino-ve-seyahatnamesi.
- Martino Mazzon, “Zeno, Caterino”, Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 100, Roma 2020, https://www.treccani.it/enciclopedia/caterino-zeno_(Dizionario-Biografico)/.
- İsmail H. Demircioğlu, “Seyyahların Gözüyle 15. ve 16. Yüzyıl’da Gürcistan ve Çevresi”, Journal of History Studies, c. 10, sy. 10 (Aralık 2018), s. 105-118 (s. 107-108).
