Despina Hatun (Theodora Komnena), 1458’den 1470’lerin sonuna kadar Akkoyunlu topraklarında yaşayan, Trabzon Rum imparatorlarının soyundan gelen bir Akkoyunlu hatunudur. Akkoyunlu Padişahı Uzun Hasan’ın Hristiyan eşidir.
Despina Hatun, Trabzon Rum imparatoru IV. Ioannes Komnenos’un (Kalo Ioannes) kızıdır. Doğum tarihi kaynaklarda kayıtlı değildir. Bizans kaynakları onu Theodora adıyla anar; Batı kaynaklarında Caterina ve Katherina adları da geçer. Kız kardeşi Valenza’nın Nicolò Crispo ile evliliğinden doğan Violante, Venedikli Caterino Zeno‘nun eşiydi.
Despina Adı Ne Anlama Gelir?
Despina, Yunanca “hanımefendi” anlamına gelen ve Bizans’ta imparator eşlerine ve kızlarına verilen despoina unvanından gelir. Akkoyunlu sarayında bu unvana Türkçe hatun eklendi. Venedik kaynakları iki kelimeyi birleştirerek onu “Despinacaton” diye yazdı.
Uzun Hasan ile Evliliği (1458)
1450’lerde Osmanlı baskısı altındaki Trabzon, doğudaki Akkoyunlular’dan destek arıyordu. Uzun Hasan‘ın talebini kabul eden Ioannes, kızını Diyarbekir’e göndermeden 1458’de öldü ve evliliği tahtı devralan kardeşi David tamamladı [1]. David, 22 Nisan 1460’ta Burgonya dükü 3. Philippe’e yazdığı mektupta Theodora’yı Hasan Bey’e eş olarak verdiğini bildirdi.
Evlilik anlaşmasına göre Theodora dinini koruyacak, yanında rahip, rahibe ve Hristiyan maiyetiyle yaşayacaktı. Anlaşmada Uzun Hasan’ın Trabzon imparatorunun canını, malını ve topraklarını koruması ve gelinin Akkoyunlu dış siyasetinde söz sahibi olması da yer alıyordu [2]. Uzun Hasan ayrıca Kapadokya’yı çeyiz olarak istedi; bu talep 1459’da Osmanlı sarayına taşındı.
Trabzon’un Fethinden Sonra
Fatih Sultan Mehmed Trabzon’u 1461’de aldı ve Despina Hatun’un amcası David ailesiyle birlikte İstanbul’a götürüldü. David 1463’te İstanbul’da öldürüldü.
Akkoyunlu Sarayındaki Hayatı
Despina Hatun saraya geldiğinde Uzun Hasan’ın Müslüman eşleri vardı ve ilk eş Selçukşah Begüm‘ün oğulları veraset sırasında öndeydi. Sarayda en yüksek söz ise hükümdarın annesi Sâre Hatun‘undu. Uzun Hasan, Despina Hatun’a hazineden düzenli bir gelir bağladı ve onun için 2 kilise yaptırdı.
Despina Hatun Müslüman Oldu mu?
Hayır, Despina Hatun hayatı boyunca Ortodoks Hristiyan kaldı. 1472’de Tebriz’e gelen yeğeni Caterino Zeno, onun her gün Rum usulüne göre ayin yaptırdığını ve Uzun Hasan’ın onu din değiştirmeye zorlamadığını yazdı. Seyahatnamede Despina Hatun’un eşini Osmanlılar’a karşı savaşa yönelttiği anlatılır; Uzun Hasan bunun üzerine Gürcü kralına kendi eliyle yazdığı emirle Osmanlılar’a savaş açmasını buyurdu [3]. Despina Hatun, Zeno’yu kendi sarayında ağırladı ve Venedik’teki akrabalarına kendi eliyle mektuplar gönderdi.
Harput’taki Yılları
Despina Hatun evliliğinin ilk yıllarını Diyarbekir’de geçirdi. Venedikli seyyah Giovanni Maria Angiolello, Uzun Hasan’ın ona Harput’u ikametgâh olarak verdiğini kaydetti. Akkoyunlu ülkesinden dönüşünde Harput’tan geçen Venedik elçisi Giosafat Barbaro, kale içindeki halkın çoğunun Rum olduğunu ve Despina Hatun’a hizmet ettiğini yazdı. Harput’ta Rumlar’ın yanında Ermeni ve Süryani topluluklar da yaşıyordu.
Despina Hatun’un Çocukları
Despina Hatun’un Uzun Hasan’dan 1 oğlu ve 3 kızı oldu. Oğlu Maksud, 1478’de babasının ölümüyle başlayan taht mücadelesinde hayatını kaybetti. Kızlarından ikisi, Uzun Hasan’ın ölümünden sonra korkuya kapılarak Halep ve Şam’a sığındı.
Despina Hatun Şah İsmail’in Nesi Olur?
Despina Hatun, Şah İsmail’in anneannesidir. Büyük kızı Alemşah Begüm, Halime Begüm ve Alemşah Hatun adlarıyla da anılır; Avrupa kaynakları onu Marta diye kaydeder. Alemşah Begüm 1460’ta Diyarbekir’de doğdu ve Uzun Hasan hayattayken halasının oğlu Erdebil şeyhi Haydar ile evlendirildi [4]. Bu evlilikten Sultan Ali, İbrahim ve İsmail adlı 3 oğul ile 3 kız doğdu. Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmail, 17 Temmuz 1487’de Erdebil’de dünyaya geldi [5].
Şah İsmail’in 1501’de Tebriz’i aldıktan sonra annesini öldürttüğü iddiası, Zeno’nun seyahatnamesindeki “üvey anne” ifadesinin Türkçeye “anne” diye çevrilmesinden doğdu. Alemşah Begüm’ün Erdebil’deki Şeyh Safî türbesinin avlusunda bulunan mezar taşı, 1522-1523’te öldüğünü gösterir.
Despina Hatun’un Ölümü
Despina Hatun’un ölüm tarihi bilinmez. Zeno, onun Uzun Hasan’dan önce öldüğünü bildirir. Uzun Hasan 6 Ocak 1478’de öldü; Despina Hatun’un ölümü bu yüzden 1474-1478 yılları arasına yerleştirilir.
Despina Hatun Nereye Gömüldü?
Mezarın yeri konusunda Venedik kaynakları ikiye ayrılır. Zeno, Despina Hatun’un Harput’taki Aziz Georgios Kilisesi’ne gömüldüğünü yazar. Angiolello ile 1500’lerin başında Diyarbekir’e gelen adı bilinmeyen bir Venedikli tüccar ise mezarı Diyarbekir’deki Aziz Georgios Kilisesi’nin revakında gösterir. Tüccar, mezarı tuğla ve çamurdan yapılmış, 1 adım yüksekliğinde bir yapı olarak tarif etti.
Diyarbekir’deki Aziz Georgios Kilisesi Nesturîler’e aitti; Ortodoks bir prensesin bu kiliseye gömülmüş olması bu yüzden şüphelidir. Harput’un merkezinde ise bugün Aziz Georgios adını taşıyan bir kilise bilinmez. Harput’taki Süryani Meryem Ana Kilisesi’nde “Kral kızının mezarı” diye anılan bir mezar vardır, fakat bu mezarın Despina Hatun’a ait olduğunu gösteren bir kayıt yoktur [6].
Kaynakça:
- Yaşar Yücel, “Fatih’in Trabzon’u Fethi Öncesinde Osmanlı-Trabzon-Akkoyunlu İlişkileri”, Belleten, c. XLIX, sy. 194 (1985), s. 287-312 (s. 294).
- Ayşe Atıcı Arayancan, “Akkoyunlu Sarayında Hristiyan Bir Şahbanu: Theodora Maria Katerina/Despina Hatun”, Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, c. 7, sy. 1 (Haziran 2024), s. 83-102 (s. 89).
- Caterino Zeno, “Travels in Persia”, A Narrative of Italian Travels in Persia, in the Fifteenth and Sixteenth Centuries, trans. and ed. Charles Grey, London: Hakluyt Society, 1873, pp. 12-14.
- Namiq Musalı, “Şah İsmail’in Annesi Alemşah Begüm: Efsaneler ve Gerçekler”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, sy. 13 (2016), s. 35-58 (s. 38-39).
- Tufan Gündüz, “Şah İsmâil”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXVIII, İstanbul 2010, s. 253-255.
- Yahya Başkan, “Despina Hatun’un Mezarı Meselesi”, İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, c. 5, sy. 1 (2016), s. 39-49 (s. 41-46).
