Varsak Türkmenleri – Kökeni, Boyları ve Tarihi

Varsaklar, 14. yüzyıldan itibaren Tarsus, Silifke ve Taş-ili’nin dağlık bölgelerinde yaşayan ve Oğuzların Üçok koluna bağlanan bir Türkmen topluluğudur.

Varsak Adı ve Kökeni

Varsaklar Hangi Oğuz Koluna Mensuptur?

Memlük dönemi kaynakları Varsakları Oğuzların Üçok koluna bağlar ve onları “Varsak Türkmenleri” ya da “Tarsus Türkmenleri” adlarıyla anar. Memlük döneminden kalan bir listede Tarsus Türkmenleri adıyla kaydedilen Varsaklar, Ramazanoğulları Beyliği’ni oluşturan 7 Türkmen ailesinden biri idi. Kozan dağları ve Tarsus yöresinde yaşayan Varsaklar, farklı Oğuz boylarına mensup aşiretlerin birleşmesiyle oluşmuş bir Türkmen konfederasyonu idi [1].

Varsaklar Hangi Boylardan Oluşur?

Varsak konfederasyonunun başlıca boyları Kuştemür, Kusun, Esenli, Ulaş, Elvanlı ve Gökçeli idi. Kusun, Ulaş, Kuştemür, Elvanlı ve Gökçeli cemaatleri, Çukurova’nın Memlükler tarafından alınmasından sonra bölgeye yerleştirildi.

Memlük Döneminde Varsaklar

Memlüklerin Halep valisi Bekdemir, 1360’ta Ramazanoğulları’na bağlı Türkmen kuvvetlerinin yardımıyla Adana, Misis ve Tarsus’u aldı. Bu dönemde Üçoklara bağlı bir boy olan Varsaklar, Ramazanoğulları’nın idaresindeki Türkmenler arasında yer alıyordu. Varsakların bir bölümü ise Karamanoğulları’na bağlıydı ve 1397’de Karaman ordusunda Osmanlılar’a karşı savaştı.

Varsak beyleri Memlük sultanlarıyla doğrudan ilişki kurdu. 1430’da Memlük sultanı Barsbay’ı ziyarete giden Türkmen beyleri arasında Özeroğlu Dâvud ile Varsak beyleri de bulunuyordu [2]. 1440’ta Ramazanoğlu Eylük Bey, Memlük sultanı Çakmak’tan aldığı destekle Varsak beyi Mûsâ’nın üzerine yürüdü ve çıkan çarpışmada öldü.

Osmanlılar’ın Karaman Seferleri ve Varsaklar

Fatih Sultan Mehmed döneminde Karaman’daki Osmanlı harekâtını yöneten Rum Mehmed Paşa, güneye Varsaklar üzerine yürürken Varsaklı Uyuz Bey’in kurduğu pusuya düştü ve kurtuldu [3].

Fatih’in 1481’deki ölümünden sonra Karamanoğlu Kasım Bey İç İl’e döndü. Kasım Bey bölgedeki Varsak ve Turgut boylarının desteğini sağlayarak Lârende ile Konya’yı kuşattı [4]. Gedik Ahmed Paşa karşısında başarı kazanamayan Kasım Bey, Şubat 1483’te öldü.

Osmanlı-Memlük Savaşında Varsaklar Hangi Tarafta Yer Aldı?

1485-1491 yılları arasındaki Osmanlı-Memlük savaşı sırasında Varsak beyleri 2 taraf arasında bölündü. Karaman beylerbeyi Karagöz Mehmed Paşa, Varsak, Kuştemür, Kusun ve Karaisalı beylerinin desteğini alarak Mayıs 1485’te Memlük sınırını geçti. Adana ve Tarsus, Kasım 1485’te yeniden Memlüklerin eline geçti.

Memlüklerle iş birliği yapan Turgut ve Varsak oymakları, 1487’de Çukurova’ya gelen Koca Dâvud Paşa tarafından cezalandırıldı [5]. Dâvud Paşa’nın ordusu Varsak-ili’ni kuşattı ve Boğaoğlu, Akbaşoğlu, Elvanoğlu, Sümeroğlu, İğdiroğlu, Evranoğlu, Adalıoğlu ve Oğuzoğlu gibi Varsak beyleri ona boyun eğdi [6]. Osmanlı ordusu 16 Ağustos 1488’de Ağa Çayırı’nda yenildi ve Varsak ile Turgut Türkmenleri Memlük kuvvetlerinin Osmanlı ordusunu takibine katıldı. Savaş 1491’de yapılan barışla sona erdi.

Karamanoğlu Mustafa Bey’in Çağrılması ve Safevîler

1500’de bir tahrir görevlisinin Karaman’daki tımarların artırması üzerine Karaman sipahileri ile Turgut ve Varsak oymakları, İran’da bulunan Karamanoğlu Mustafa Bey’i hükümdar ilan etmek üzere çağırdı [7]. Sadrazam Mesih Paşa 1501’de Mustafa Bey’i Memlüklere sığınmaya zorladı. Şah İsmâil 1500’de Erzincan’a geldiğinde onu ziyaret eden Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü ve Dulkadır beylerinin arasında Varsaklar da vardı.

16. Yüzyılda Varsaklar

Varsaklar 16. yüzyılda kabile teşkilatını korudu. Osmanlı idaresi Varsaklar gibi büyük konar göçer topluluklarını kaza statüsünde örgütledi; Varsaklar, Toros dağlarını yaylak, Çukurova’yı kışlak olarak kullanıyordu [8]. 1563 tarihli Kars-ı Maraş Sancağı tahrir defterinde 10 cemaatten oluşan 965 neferlik bir Varsak topluluğu kayıtlıdır.

Varsakların bir kısmı Orta Anadolu’da yerleşik hayata geçti. Konya’ya bağlı Karapınar’ın 16. yüzyıl sonlarına ait tahrir kayıtlarında 22 erkek nüfuslu Varsaklar adlı bir mahalle bulunur [9].

Molla Hüsrev’in Varsaklarla Bağı Nedir?

Osmanlı âlimi Molla Hüsrev’in babası Ferâmurz, Sivas ile Tokat arasındaki bölgede yaşayan Varsak beylerinden biri idi [10]. Bir Osmanlı kaynağında Ferâmurz’un “ekrâd”dan, yani Kürtlerden gösterilmesi, Türkmen boyu olan Varsakların yanlış tanımlanmasından kaynaklanır.

Celâlî İsyanları ve Kozanoğulları

Celâlî isyanlarının bozduğu güvenlik ortamında Varsaklar Çukurova’yı terk ederek Toroslar’a çekildi. Osmanlı idaresi göçebeleri vergilendirmek ve askere almak amacıyla 1721’de Cebel-i Kozan mufassal tahrir defterini hazırladı. 1723’te Adana beylerbeyinin talebi üzerine dağlardaki Varsak cemaatlerinin ovaya yerleştirilmesi için ferman gönderildi.

Kozan dağlarında yaklaşık 150 yıl hüküm süren Kozanoğulları ailesi büyük olasılıkla Varsaklara mensuptu. 19. yüzyılda Kozan dağlarının halkının büyük kısmı Varsak aşiretindendi ve bölge Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katılmıştı. 1865’te bölgeye gelen Fırka-i Islâhiye ordusu Kozanoğulları’nın hâkimiyetine son verdi ve ailenin üyeleri Kütahya, İstanbul ve Şam gibi yerlere sürüldü. Bölgede kurulan sancak, Kozanoğulları’nın hâkimiyetinden dolayı Kozan Sancağı adını aldı.

Varsaklar Bugün Nerede Yaşıyor?

Fırka-i Islâhiye ile iskân edilen Varsak aşiretleri Osmaniye’nin kurucu unsurları arasında yer aldı. Varsaklar bugün Adana’nın Feke ve Saimbeyli ilçelerinde, Osmaniye’nin Düziçi ilçesinde ve Antalya’daki Varsak kasabasında yoğun olarak yaşar; Kayseri, Aydın, Aksaray, Kırşehir, Mersin ve Kıbrıs’ta da Varsak toplulukları bulunur [11].

Kaynakça:

1. Abdurrahman Kütük, “Çukurova Türkmenlerinin Son İskânı”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 9, sy. 4 (2022), s. 1418-1443 (s. 1424).
2. Faruk Sümer, “Ramazanoğulları”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXIV, İstanbul 2007, s. 442-445.
3. Hedda Reindl-Kiel, “Rum Mehmed Paşa”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXXV, İstanbul 2008, s. 226-227.
4. Şenol Çelik, “İçel”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXI, İstanbul 2000, s. 450-455.
5. Şerafettin Turan, “Dâvud Paşa, Koca”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. IX, İstanbul 1994, s. 37-38.
6. Hüseyin Demirbağ, “Çukurova’nın Fatihlerinden Varsak Türkmenleri”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sy. 60 (2023), s. 174-190 (s. 182).
7. Faruk Sümer, “Turgutlular”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XLI, İstanbul 2012, s. 420-421.
8. Tufan Gündüz, “Konar Göçer”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXVI, İstanbul 2002, s. 161-163.
9. Yusuf Küçükdağ, “Karapınar”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXIV, İstanbul 2001, s. 470-472.
10. Ferhat Koca, “Molla Hüsrev”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. XXX, İstanbul 2005, s. 252-254.
11. Ahmet Gökbel, “Varsak Türkmenleri’nde Yer-Su İnancının İzleri”, Dinler Tarihi Araştırmaları-I (Sempozyum, 8-9 Kasım 1996), Ankara: Dinler Tarihi Derneği Yayınları, 1998, s. 257-270 (s. 259).