Kalenderoğlu İsyanı, 17. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nda 1604-1608 yılları arasında cereyan eden büyük Celali isyanlarının önemli bir safhasını oluşturur. Bu ayaklanma, dönemin siyasi ve sosyal karışıklıklarının bir yansıması olarak ortaya çıkmıştır.
Kalenderoğlu Mehmet liderliğindeki Celaliler, Anadolu’nun farklı bölgelerinde etkili olmuş ve halkı ciddi şekilde etkilemiştir. Bu isyan, Osmanlı merkezi otoritesini zorlayan en ciddi hareketlerden biri olarak tarihe geçmiştir [1].
Kalenderoğlu Mehmed Kimdir ve İsyan Nasıl Başladı?
Kalenderoğlu Mehmed (Pîrî olarak da bilinir), 17. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu’nu derinden sarsan Celali isyanlarının önde gelen liderlerinden biridir. Bazı kaynaklarda Ankara’nın Murtazaâbâd kazasına bağlı Yassıviran köyünden olduğu rivayet edilir [1].
İlk zamanlarda etrafına topladığı gruplarla eşkıyalık yaptığı, ancak daha sonra af kapsamına alınarak devlet hizmetine girdiğinden bahsedilir. Beylerbeylerine çavuşluk, kethüdalık ve mütesellimlik gibi çeşitli görevlerde bulunduğu belirtilir [2].
Bu dönemdeki hizmetlerinin ardından kendisine vaat edildiği iddia edilen sancak beyliğinin verilmemesi, isyanın temel nedenlerinden biri olarak gösterilir [2]. Bu durum, Kalenderoğlu’nun 1604 yılında Anadolu’da geniş çaplı bir karışıklığa yol açan Kalenderoğlu isyanı hareketini başlatmasına neden olmuştur.
Ankara Kuşatması ve Bursa Seferi Gerçek mi?
Kalenderoğlu Mehmet, kendisine vaat edildiği hâlde alamadığı Ankara sancağını ele geçirmek amacıyla Saruhan’dan yola çıktı. Yolu üzerindeki yerleşim yerlerini yağmaladıktan sonra Ankara’ya ulaştı. Ancak Ankara Kadısı Vildanzâde Ahmed Efendi’nin güçlü direnişiyle karşılaştı.
Kadı, kaleyi tahkim ettirmiş ve savunma tedbirleri almıştı. Kalenderoğlu’nu türlü bahanelerle oyalamayı başardı ve şehre girmesini engelledi. Bu sırada Kuyucu Murad Paşa’nın gönderdiği mektubun Kalenderoğlu’nun eline geçmesiyle, aldatıldığını anlayan lider Ankara’yı kuşattı.
Kaledekilerin karşı koyması üzerine geri çekilmek zorunda kaldı. Kadı Vildanzâde Ahmed Efendi’nin bu stratejik hamlesi, Kalenderoğlu’nun önemli bir hedefi ele geçirmesini engellemiştir [2]. Ankara’da başarısız olan Kalenderoğlu, daha sonra Bursa civarına yöneldi.
Bir süre için Bursa’yı ele geçirdiği ancak kalesini alamadığı iddia edilir. Ardından Mihaliç, Kirmasti ve Biga taraflarında büyük tahribatlar yaparak bölgedeki gücünü pekiştirmeye çalıştı. Bu faaliyetler, Kalenderoğlu isyanı etkisini Anadolu’da daha da genişletti.
Üzerine gönderilen Nakkaş Hasan Paşa, Yusuf Paşa ve Dalgıç Ahmed Ağa’yı bozguna uğratması, isyancıların gücünü göstermesi açısından önemliydi. Bu gelişmeler, Osmanlı merkezi otoritesinin isyanı bastırmakta yaşadığı güçlükleri ortaya koyuyordu.
Göksun Bozgunu ve İsyanın Sona Ermesi
Kuyucu Murad Paşa, Kalenderoğlu’nun hareketleri üzerine harekete geçmeden önce, Halep’ten İstanbul’a gönderilecek olan hazinenin yağmalanma ihtimaline karşı tedbir aldı. Bu durumu öğrenince derhal Maraş yakınlarındaki Göksun Boğazı’na hareket etti.
Ağustos 1608 başında gerçekleşen Göksun Savaşı’nda, Osmanlı güçleri Kalenderoğlu’nun ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı [3]. Bu savaş, Kalenderoğlu isyanı süreci için kesin bir dönüm noktası oldu.
Savaşın ardından, ordusunun büyük bir kısmını kaybeden Kalenderoğlu, Doğu Anadolu’ya doğru kaçtı. Ancak Bayburt civarında tekrar yenilgiye uğratıldı ve nihayetinde İran’a sığınmak zorunda kaldı. Bazı kaynaklar Kalenderoğlu’nun 1610 yılında İran’da vefat ettiğini belirtir [1].
Kaynakça:
[1] TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kalenderoğlu Mehmed” maddesi.
[2] Uzunçarşılı, İ. H., “Osmanlı Tarihi”, Cilt III, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
[3] Griswold, W. J., “Anadolu’da Büyük İsyan: 1591-1611”, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
