Megali İdea Nedir ve Ne Anlama Gelir?

Megali İdea (Yunanca “Büyük Fikir” ya da “Büyük Ülkü”), 19. yüzyılın ortasından 1922’ye kadar Yunan dış politikasına yön veren yayılmacı bir ideolojidir. Temel hedefi, Osmanlı yönetiminde yaşayan Rum Ortodoks nüfusun bulunduğu toprakları Yunanistan’a katmak ve başkenti İstanbul olan “Büyük Yunanistan“ı kurmaktı.

Yunanistan bağımsızlığını 1830’da kazandığında, sınırları bugünkü ülkenin yalnızca güney kısmını kapsıyordu. Rumların büyük çoğunluğu ise hâlâ Osmanlı topraklarında, özellikle İstanbul’da, Batı Anadolu’da, Trakya’da ve adalarda yaşıyordu. Megali İdea, bu tablonun yarattığı “yarım kalmış ulus” duygusundan doğdu.

Kavramın Ortaya Çıkışı

Kavram, Ocak 1844’te Başbakan Ioannis Kolettis’in Ulusal Meclis’te yaptığı konuşmayla siyasi bir program hâline geldi. Kolettis, Yunanistan’ın yalnızca mevcut krallıktan ibaret olmadığını, Rumların yaşadığı tüm toprakları kapsadığını savundu [2].

Bu düşünce, Antik Yunan ile Bizans mirasını tek bir kesintisiz Helen tarihi olarak gören bir yoruma dayanıyordu. Tarihçiler ise Bizans’ın bu şekilde Yunan ulusal kimliğinin parçası sayılmasının, bağımsızlık sonrasındaki ulus inşası sürecinin bir ürünü olduğuna dikkat çeker [1]. Bizans’ın Ortodoks ve çok etnili yapısı, modern anlamda bir ulus-devlet değildi.

Hedeflenen Topraklar

Megali İdea’nın sınırları dönemden döneme değişse de genellikle şu bölgeleri kapsıyordu:

• İstanbul (Konstantinopolis): Ülkünün sembolik merkezi ve hedeflenen başkent.
• Girit ve Ege Adaları.
• Teselya, Epir ve Makedonya.
• Trakya.
• Batı Anadolu, özellikle İzmir ve çevresi.
• Karadeniz kıyısındaki Pontus bölgesi.
• Kıbrıs.

Pontus Meselesi

Karadeniz Rumları arasında 1919–1923 yıllarında bağımsız bir Pontus devleti kurma girişimleri oldu. Bu meselenin Megali İdea ile ilişkisi ve bugün Yunanistan ile Türkiye arasındaki tartışmalı yeri ele alınabilir.

İstanbul’un ayrı bir yeri vardı. Bin yılı aşkın süre Bizans’ın başkenti olan ve Ortodoks Patrikhanesi’ne ev sahipliği yapan şehir, Megali İdea savunucuları için hem dini hem tarihî bir sembol niteliği taşıyordu.

Genişleme (1864–1913)

Yunanistan 19. yüzyıl boyunca topraklarını aşamalı olarak genişletti. İngiltere 1864’te İyon Adaları’nı Yunanistan’a devretti. 1881’de Teselya ve Arta bölgesi, büyük devletlerin aracılığıyla Osmanlı’dan alındı.

Bu süreçte ciddi bir kırılma da yaşandı. Girit meselesi yüzünden çıkan 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı, Yunanistan’ın kısa sürede ağır bir yenilgisiyle sonuçlandı.

Asıl büyük kazanım Balkan Savaşları‘yla (1912–1913) geldi. Yunanistan bu savaşlarda Selanik dahil Makedonya’nın güneyini, Epir’in bir bölümünü, Girit’i ve Ege adalarının çoğunu aldı. Bu dönemin öncü siyasetçisi, Megali İdea’nın 20. yüzyıldaki en önemli temsilcisi kabul edilen Başbakan Eleftherios Venizelos’tu.

Ulusal Bölünme (Ethnikos Dichasmos)

1. Dünya Savaşı’na girip girmeme konusunda Venizelos ile Kral 1. Konstantin arasında yaşanan çatışma Yunanistan’ı ikiye böldü. Bu çatışma, Anadolu seferinin nasıl yönetildiğini ve neden başarısız olduğunu da doğrudan etkiledi.

Anadolu Seferi ve Sonu (1919–1922)

Yunanistan, Birinci Dünya Savaşı’na 1917’de İtilaf Devletleri safında katıldı. Savaş sonrasında Venizelos, İtilaf Devletleri’nin desteğiyle 15 Mayıs 1919’da Yunan ordusunu İzmir’e çıkardı [3]. Kasım 1920 seçimlerinde Venizelos’un kaybetmesi ve Kral Konstantin’in tahta dönmesi üzerine İtilaf Devletleri Yunanistan’a desteğini azalttı.

Megali İdea, 10 Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması‘yla kâğıt üzerinde hedefine en çok yaklaştığı noktaya ulaştı. Antlaşma Doğu Trakya’yı Yunanistan’a bırakıyor, İzmir ve çevresini de Yunan yönetimine veriyordu.

Ancak Sevr hiçbir zaman uygulanamadı. Yunan ordusu 1921’de Sakarya’ya, Ankara’nın yakınlarına kadar ilerledi, fakat Sakarya Meydan Muharebesi’nde durduruldu. Ağustos 1922’deki Büyük Taarruz sonrasında Eylül 1922’de Anadolu’dan tamamen çekildi. Yunan tarih yazımında bu yenilgi “Küçük Asya Felaketi” olarak anılır.

24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması, Türkiye ile Yunanistan arasındaki sınırları büyük ölçüde bugünkü hâline getirdi [4]. Aynı yıl yapılan nüfus mübadelesi sözleşmesiyle Anadolu’daki Rum Ortodoks nüfus ile Yunanistan’daki Müslüman nüfus karşılıklı olarak yer değiştirdi. Mübadele, Anadolu’da bir Rum varlığına dayanan Megali İdea’nın fiilen sona erdiğini gösteren en somut gelişme oldu.

Günümüzde Megali İdea

Megali İdea, 1922 sonrasında Yunanistan’ın resmi politikası olmaktan çıktı ve bugün daha çok tarihsel bir kavram olarak inceleniyor. Yunanistan’ın dış politikası Avrupa Birliği ve NATO üyeliği çerçevesinde şekilleniyor. Kavramın unsurları yalnızca bazı aşırı milliyetçi çevrelerin söyleminde sınırlı biçimde yaşıyor ve Yunan siyasetinde geniş bir karşılık bulmuyor.

Kıbrıs ve Enosis

Megali İdea 1922’de Anadolu’da bitti, ama Kıbrıs’ta “Enosis” (Yunanistan’a bağlanma) hedefi olarak sürdü. 1950’lerdeki EOKA hareketi, 1974 darbesi ve Kıbrıs Barış Harekâtı bu çizginin devamı sayılabilir. Türk okur için en ilgi çekici bölüm büyük ihtimalle bu olur.

Kaynakça:

[1] Clogg, Richard. A Concise History of Greece. 3. baskı. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
[2] Woodhouse, C. M. Modern Greece: A Short History. London: Faber and Faber.
[3] Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. 4. baskı. London: I.B. Tauris, 2017.
[4] Meray, Seha L. (çev.). Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar, Belgeler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001. (İlk baskı: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, 1969–1973.)