Tarihin akışını değiştiren olaylar zincirinde, 1243 yılında gerçekleşen Kösedağ Savaşı, Anadolu’nun geleceğini derinden etkileyen kritik bir dönüm noktasıdır. Bu muharebe, bir tarafta güçlü Moğol ordusu ile diğer tarafta Anadolu Selçuklu Devleti arasında yaşanmıştır.
Savaş, Anadolu Selçuklularının yenilgisiyle sonuçlanmış ve bu durum, bölgedeki siyasi dengeleri kökünden sarsmıştır. Kösedağ Savaşı’nın ardından Anadolu’da Moğol egemenliği başlamış, bu da Selçuklu devlet yapısının zayıflamasına ve yeni beyliklerin ortaya çıkışına zemin hazırlamıştır.
Savaş Öncesi Durum: Anadolu Neden Moğol Hedefi Oldu?
Kösedağ Savaşı’na giden süreçte Anadolu, iç ve dış etkenlerin birleşimiyle Moğol tehdidi karşısında savunmasız bir konuma gelmişti. Anadolu Selçuklu Devleti, Alaeddin Keykubad döneminde en parlak zamanlarını yaşarken, onun ölümüyle tahta geçen 2. Gıyâseddin Keyhusrev‘in tecrübesizliği, devlet yönetiminde büyük bir zafiyet yaratmıştır.
Özellikle Osman Turan gibi tarihçilerin de belirttiği üzere, genç ve yetenekli olmayan bir hükümdarın tahta geçişi, deneyimli devlet adamlarının etkisini zayıflatmıştır. Bu durum, devletin merkezi otoritesinin gevşemesine ve iç karışıklıklara zemin hazırlamıştır.
Bu dönemde devletin karşı karşıya kaldığı en büyük iç sorunlardan biri, 1240 yılında patlak veren ve geniş kitlelere yayılan Babaîler İsyanı idi. Bu büyük isyan, Anadolu Selçuklu Devleti’nin gücünü önemli ölçüde tüketmiş, ordusunu yıpratmış ve devlete olan güveni sarsmıştır.
İsyanın büyük zorluklarla bastırılması, Moğollar için Anadolu’nun artık eskisi kadar güçlü olmadığını açıkça göstermiştir. Öte yandan, Harezmşahlar Devleti’nin Yassı Çimen Savaşı ile yıkılması, Anadolu ile Moğollar arasındaki tampon bölgeyi ortadan kaldırmış ve Moğol ilerleyişini kolaylaştırmıştır.
Anadolu, bu gelişmelerle birlikte doğrudan Moğol istilası tehdidi altına girmiş ve Kösedağ Savaşı’nın kaçınılmaz zeminini hazırlamıştır.
Kösedağ Muharebesi Nerede ve Nasıl Gerçekleşti?
Kösedağ Muharebesi, Temmuz 1243’te, Sivas’ın Zara ile Suşehri ilçeleri arasındaki Kösedağ mevkisinde cereyan etti. Bu kritik savaş, Anadolu Selçuklu Devleti ile Moğol İmparatorluğu’nun batı orduları arasında gerçekleşti.
Moğol ordusunun başında zeka ve deneyim sahibi komutan Baycu Noyan bulunuyordu. Savaş öncesinde Selçuklu ordusu sayıca üstünlüğe sahipti. İbn Bîbî’ye göre, yaklaşık 70.000 kişilik bir ordu Sivas’ta toplanmıştı.
Deneyimli Selçuklu devlet adamları, ordunun erzak ve donanım açısından zengin Sivas’ta güçlü bir savunma hattı kurmasını ve Moğolların Anadolu’ya ilerleyişini zorlaştırmak için geçitlerin tutulmasını önermişti. Ancak 2. Gıyâseddin Keyhusrev, çevresindeki genç ve tecrübesiz komutanların tavsiyelerine uyarak bu mantıklı öneriyi reddetti.
Sivas’tan ayrılarak Kösedağ’a doğru ilerleyen Selçuklu kuvvetleri, Moğollarla stratejik açıdan yanlış bir konumda karşılaştı. Muharebe esnasında Moğollar, meşhur “sahte ricat” (düzmece kaçış) taktiğini ustalıkla uyguladılar.
Bu taktikle, Selçuklu öncü kuvvetlerini kendilerini takip etmeye teşvik ettiler ve hazırladıkları tuzağa çektiler. Selçuklu öncüleri, Moğolların gerçekten geri çekildiğini düşünerek kontrolsüzce ilerlediler. Kısa sürede Moğol birlikleri tarafından çembere alınarak imha edildiler. Bu ilk darbe, Selçuklu ordusunun direncini kırdı ve savaş Selçuklular lehine dönülmez bir yenilgiye dönüştü.
Kösedağ Muharebesi, Selçuklu Devleti için beklenenden çok daha ağır sonuçlar doğuracak bir hezimetle son buldu.
Kösedağ Savaşı’nın Sonuçları Nelerdir?
Kösedağ Savaşı, Anadolu’nun siyasi, sosyal ve ekonomik yapısında köklü değişikliklere yol açan kritik bir dönüm noktasıdır. Savaşın ardından ortaya çıkan Kösedağ Savaşı sonuçları şöyle özetlenebilir:
Siyasi Sonuçlar
Anadolu Selçuklu Devleti, bu yenilgiyle bağımsızlığını yitirerek Moğollara bağlı bir vasal devlet haline geldi. Moğollar, Selçuklu Devleti’nden ağır vergiler talep etmeye başladı.
Bu durum ekonomik gücü derinden sarstı ve siyasi otoriteyi Moğol kontrolüne soktu. Sultanlar, Moğol izniyle tahta çıkıp inmek zorunda kaldı.
Ekonomik ve Sosyal Sonuçlar
Savaşın hemen ardından Sivas, Kayseri ve Erzincan gibi önemli şehirler Moğollar tarafından yağmalandı ve tahrip edildi. Halkın büyük bir kısmı yoksullukla ve göçle karşı karşıya kaldı.
Tarım ve ticaret faaliyetleri durma noktasına gelerek üretimi azalttı ve açlığa yol açtı. Anadolu’da derin bir korku ve panik havası yayıldı.
Uzun Vadeli Etkiler
Kösedağ Savaşı‘nın en önemli uzun vadeli etkisi, Anadolu’da Selçuklu merkezi otoritesinin çöküş sürecine girmesi oldu. Moğol baskısı ve iç karışıklıklar nedeniyle zayıflayan merkezi yönetimin yarattığı otorite boşluğunda, uç bölgelerde yaşayan Türkmen beylikleri bağımsızlıklarını ilan etmeye başladı.
Karamanoğulları, Germiyanoğulları, Aydınoğulları, Saruhanoğulları ve Osmanoğulları gibi pek çok Anadolu beylikleri, Moğol hakimiyeti döneminde ortaya çıkarak Anadolu’nun siyasi haritasını yeniden şekillendirdi. Bu durum, gelecekte Osmanlı Devleti’nin temellerinin atılmasına zemin hazırladı ve yeni Türk devletlerinin doğuşuna vesile oldu.
Kaynakça
- Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye Tarihi. Ötüken Neşriyat.
- İbn Bîbî. el-Evâmirü’l-Alâiyye fi’l-Umûri’l-Alâiyye (Selçuk Nâme). Çev. Mürsel Öztürk, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
